8. ابن سكّيت. او عبارتى دارد كه به وضوح نشان مىدهد اصل در باب تفعيل، تكثير است و گاهى در اين معنا به كار نمىرود. ۱
باب تفعيل براى تعديه و نسبت و معانى متعدّد ديگرى نيز مىآيد، ولي ابن سكّيت با تقسيمى دو گانه اصل را بر معناى تكثير گذارده، مىگويد: «و قد تأتي فعَّلتُ و لا يراد التكثير». اين سخن ابن سكّيت همانند بيان لُغويان ديگر حاكى است كه معانى ديگر باب در طول معناى تكثير است نه در عرض آن. علاوه، تمثيل به ضعَّفتُه و بعَّدتُه، با توجّه به لازم بودن مادّه «ضعُف» و «بعُد»، نشان مىدهد كه تعديه به باب تفعيل مانع از دلالتش بر تكثير نمىگردد.
9. سكّاكي. او معناي غالبى باب افعال را تعديه و باب تفعيل را تكثير مىداند و مثالهاى گويايى براى آن مىآورد: «إنّ أفعَلَ، الغالب عليه التعدية ... و إنّ فَعَّلَ، الغالب عليه التكثير؛ نحو: قطَّع الأثواب و غلَّق الأبواب و جوَّل و طوَّف و نحو ميز و زيل أيضاً» ۲. با توجّه به وضوح اين سخن و توضيحات پيشين، نيازى به توضيح بيشتر نيست.
10. زمخشري. گفتار او را پيشتر ذيل آيه سوم سوره آل عمران نقل نموديم. او در جاهاى ديگر الكشّاف نيز به اين نكته توجّه مىدهد؛ از جمله در آغاز خطبه كتابش: «الحمد للّه الذي أنزل القرآن كلاماً مؤلّفاً منظَّماً و نزَّله بحسب المصالح منجَّما» ۳. نيز در الفائق در ضمن شرح حديثى گويد: «لما كان الفعل متناولاً على الإبهام، كلّ جنس من أجناسه، جاز أن يوقع التفعيل الدال على التكرير و التكثير مصدرَ الفعل» ۴.
11. ابن هشام. او با اشاره به آيه «هو الذّي يسيركُم في البَرِّ و البَحرِ» ۵، مىگويد: «زعم أبو علي أنّ التضعيف في هذا للمبالغه لا للتعدية، لقولهم: سِرتُ زيداً ... و فيه نظر لأنّ "سِرتُه" قليل و "سَيرتُه" كثير» ۶.
ملاحظه مىكنيد كه ابن هشام نيز بى آن كه مبناى مزبور را انكار نمايد، به اشكال صغروى در تطبيق مبناى تكثير بر آيه بالا مىپردازد. نگاه به ديد تسالم و مفروغيت به مطلب، و اشكال صغروى به جاى اشكال كبروى، نشان از جايگاه مستحكم مبناى مورد بحث دارد.
12 و 13. شُمَّني و دسوقي. اين دو، در شرح خود بر مغني اللبيب، مبناى دلالت باب تفعيل را بر تكثير، و دلالت خصوص تنزيل را بر تدريج، به طور خاصّ تأييد نموده، خردهگيرى برخى را بر زمخشرى در تطبيق آن كلّى بر انزال و تنزيل، ردّ ميکند و به آن پاسخ فنّى مىدهند ۷.
1.. تأتي فعَّلتُ بمعنى التكثير من الفعل، نحو قولك: قتَّلتُ القوم و غلَّقتُ الأبواب، و فرَّقتُ جمعهم و كسَّرتُ الآنية، و لا يقال فيها فاعلتُ. و قد تأتي فعَّلتُ و لا يراد التكثير نحو ... ( إصلاح المنطق، ص ۱۴۴ و ۱۴۵).
2.مفتاح العلوم، ص ۲۳
3.تفسير الكشّاف، ج ۱، ص ۲
4.الفائق في غريب الحديث، ج ۲، ص ۴۲۴؛ نيز ر.ك: أساس البلاغة، ص ۴۵۲
5.يونس / ۲۲
6.مغني اللبيب، ص ۸۷
7.ر. ك: المنصف من الكلام، ص ۱۹۹، سطر ۲۳ ـ ۲۷؛ حاشية الدسوقي، ج ۲، ص ۱۶۳