بشرى دربارهى «علم و دانايى».
روشن است كه ارائه تعريفهاى ديگرِ «علم» از ديدگاه ساير نحلههاى فلسفى، كلامى و علمى قديم و جديد ـ اگر چه در حدّ اجمال و اشاره ـ مناسب موضوع و حجم اين نوشتار نيست و ما را از مقصد دور مىكند. ۱
1 ـ 2 ـ حقيقتِ نورىِ علم : علم ـ همانند عقل ـ از مقولهى نور ۲ است و تعريف نور دربارهى آن صادق است ؛ نور را در مقام تعريف گفتهاند: «هو الظاهر بذاته المظهر لغيره» (الطباطبايى 1364، بدايه الحكمه: 14) يعنى: نور چيزى است كه خود ذاتا روشن باشد و غير خود را هم روشن نمايد ؛ همه چيز به نور روشن مىشود، اما روشنى نور از چيزى غير خودش نيست. ۳
به واسطه همين حقيقت نورانى علم است كه: ما انسانها حقيقت علم و دانايى را مىشناسيم و به ارزش و جايگاه آن نيز واقف هستيـم. بنگريد كه قرآن چگونه با يك پرسش ساده، وجدان و انديشههاى ما را ـ درباره دانش و ارزش آن ـ تنبّه مىدهد و بيدار مىكند: «قل هل يستوى الذين يعلمون والذين لا يعلمون انما يتذكّر اولوالالباب» (الزمر/9)«بگو: آيا آنان كه مىدانند با آنها كه نمىدانند، برابرند ؟ تنها خردمندان متذكّر (و بيدار) مىشوند.» آيا اين پرسش، جز بر اين پايه استوار است كه حتى معمولىترين انسانها هم علم و دانايى و ارزش آن را به خوبى مىشناسند، به گونهاى كه «دانا» را همطراز «نادان» نمىشمارند ؟! تنها كافى است كه عقل و خرد انسانى و فطرى خود را نپوشانند و به اصطلاح عقل را تعطيل نكنند و به كار بندند. قضاوت صريح عقل و خرد اين است كه : «دانا برتر از نادان» و «دانايى بالاتر از نادانى» است، لذا در پايان آيه آمده
1.ـ ر. ك. الجرجانى ۱۳۶۸ : ۶۷ و نيز : سجادى ۱۳۶۱ : ۴۰۷.
2.ـ تعبير نور در لسان آيات و روايات ـ و در اصطلاح ـ غالبا به حقايق بديهى، وجدانى و فطرى اطلاق شده است ؛ مانند نور وجود، نور عقل، نور علم...
3.ـ به زبان اصطلاح گفته مىشود: روشنى، ذاتى نور است و امر ذاتى، علت و سبب جداگانهاى از ذات اشياء ندارد؛ الذاتى لا يعلّل. (ر. ك : سجادى ۱۳۶۸ : ۲۶۸).