روشن است كه دومى چنين نتيجهاى را به دنبال نمىآورد و اوّلى هم نياز به اين مقدّمات ندارد؛ ولى اين نكتهى اساسى در اينجا وجود دارد كه معرفت خداى تعالىـ چنان كه روايات به صراحت بر آن دلالت داردـ بايد به واسطهى خود خدا تحقّق يابد و او خود، خودش را معرّفى كند. خواهيم گفت كه بر اساس روايات، اين معرفت در عوالم پيشين تحقّق يافته و اصل آن معرفت در وجود انسان نهاده شده و با فطرت و خلقت انسان همواره وجود دارد. البتّه در اين دنيا تنها نياز به تذكّردادن و تنبّه دادن دارد، كه آن هم به واسطهى فرستادن پيامبران و ارسال رسل و در كنار آنها، قرار گرفتن در شدائد و گرفتارىها براى انسان تحقّق مىيابد. افزون بر آن، براى تشديد آن، بايد راه اطاعت و انقياد و تسليم را پيش گرفت.
ايشان در جاى ديگر در تعريف علم حضورى مىگويد:
در علم حضورى، ذات معلوم نزد ذات عالِم حاضر بوده، عالم وجود عينى آن را مىيابد و اين شهود و يافتن، چيزى خارج از ذات عالم نيست؛ بلكه از شؤون وجود اوست.... معلوم در علم حضورى، گاهى خود ذات عالم است، مانند علم به خويش در نفوس و مجرّدات تام.... و گاهى عالم و معلوم با يكديگر تعدّد وجودى دارند، امّا نه به گونهاى كه يكى از آنها به طور كلّى منعزل و مستقل از ديگرى باشد؛ بلكه عين وابستگى و ربط به ديگرى است، مانند علم علّت هستىبخش به معلول و بالعكس. ۱
ايشان شناخت فطرى نسبت به خدا را در يك معنا به علم حضورى تفسير كرده و مىنويسد:
منظور از شناخت فطرى خدا، يا علم حضورى است كه مرتبهاى از آن در همهى انسانها وجود دارد و شايد آيهى شريفهى «ألَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالوا بَلى» اشاره به آن باشد و معلولى كه داراى مرتبهاى از تجرّد باشد، مرتبهاى از علم حضورى نسبت به علّت هستىبخش را خواهد داشت، هرچند ناآگاهانه يا نيمهآگاهانه باشد و در اثر ضعف، قابل تفسيرهاى ذهنى نادرست باشد.
اين علم، در اثر تكامل نفس و متمركزكردن توجّه قلب به ساحت قدس الاهى و به وسيلهى عبادات و اعمال صالحه، تقويت مىشود. و در اولياى خدا به درجهاى از وضوح مىرسد كه خدا را از هر چيزى روشنتر مىبيند، چنانچه در
1.آموزش فلسفه ۲/ ۲۰۳ و ۲۰۴.