دعاى عرفه آمده است: «أيكون لغيرك من الظّهور ما ليس لك حتّى يكون هوَ المظهر لك؟!»۱
اين تفسير از معرفت فطرى ـ چنانكه خواهيم گفتـ با روايات و آيات هماهنگى ندارد. در اين تفسير، وجود خدا و خلق يكى شمرده شده است، از آن رو كه ايشان معرفت فطرى را به علم حضورى تفسير كرده است. در علم حضورى هم، يا به اتّحاد عالم و معلوم است و يا به اينكه معلوم، طورى از اطوار عالم و شأنى از شؤون وجودى او مىباشد. پس خداوند سبحان را شأنى از شؤون وجودى خويش مىيابد. و اين آن زمان تحقّق مىيابد كه پى به معلوليّت وجودى خويش ببرد و وجود خويش را طورى از اطوار وجود خداوند سبحان بيابد و ربط به او ببيند.
با دقّت در اين سخن، مىتوان گفت: شخص معلول وقتى خود را ربط به علّت مىيابد، آيا در چنين حالى، اوّل خود را مىيابد بعد علّت را، يا اوّل علّت را مىيابد بعد خود را؟ روشن است اگر جنبهى اثباتى و استدلالى به قضيه بدهيم، چارهاى نداريم جز اينكه بگوييم انسان در مرتبهى اوّل بايد به معلوليّت خود پى ببرد و پى بردن به معلوليّت، هيچگاه از پى بردن به علّت جدا نيست. و او همواره هر دو را با يك توجّه مىيابد، چون علّت و معلول، از نظر مفهومى متضايفيناند، كه تصوّر يكى تصوّر ديگرى را به همراه دارد. اين با توجّه به ذهن صورت مىگيرد و ظاهرا نبايد ربطى به علم حضورى داشته باشد؛ ولى اگر كسى به حقيقت معلوليت خويش پى ببردـ يعنى واقعا وجود خويش را فقير و نيازمند و محتاج بيابدـ حال آيا يافتن فقر و نياز خود، همان يافتن خداست؟ آيا اين است معناى «أيكون لغيرك من الظّهور ما ليس لك»؟ آيا اين است معناى «يا مَنْ دَلَّ عَلَى ذاتِهِ بِذاتِهِ» ؟!
مسلّم است كه معنايى كه از آنها متوجّه مىشويم، چنين مطالبى را به انسان نمىدهد. خواهيم گفت كه معرفت خالق بر اساس بينونت ميان او و همهى ممكنات است، لذا هيچ نوع سنخيّتى بين خالق و مخلوق نيست، پس تعبير علّت براى خداى سبحان اصلاً تعبير صحيحى نيست. صحيح آن تعابيرى است كه در آيات و روايات از او شده، يعنى خالق، فاعل، منشىء، بارىء، مبدىء، مبدع و