امثال و نظاير آنها. و اين روشن است.
در بارهى علّت و معلول، مىتوان گفت: معلول شأنى از شؤون علّت است؛ ولى در مورد فاعل، نمىتوان چنين امرى را تصور كرد كه مفعول، شأنى از شؤون فاعل باشد؛ زيرا روشن است كه شؤون شىء جدا از خودش نيست و در حقيقتِ او وجود دارد؛ ولى در مورد فاعل چنين نيست كه مفعول، داخل در حقيقت فاعل بوده باشد. پس اگر چنين امرى را نتوان در مورد خداوند سبحان قابل قبول شمرد، اصل معرفت حضورى به معناى مذكور در مورد خداى سبحان، صحيح نخواهد بود و در نتيجه، معرفت فطرىِ مطرحشده در آيات و روايات با معناى مذكور، انطباق نخواهد داشت. آنگاه تطبيق سخنان امامان معصوم عليهم السلام نظير «أيكون لغيرك من الظّهور ما ليس لك» و امثال آن، به معناى مورد نظر، درست نخواهد بود.
ايشان نفى برهان به وجود خداى سبحان را در يك احتمال، به اين صورت بيان كرده است كه:
ممكن است منظور از نفى برهان بر وجود خداى متعال، اين باشد كه هيچ برهانى نمىتواند ما را به وجود عينى و شخصى خداى متعال رهنمون شود و نهايت چيزى كه از براهين به دست مىآيد، عنايتى كلّى از قبيل «واجببودن» و «علّهالعلل» و مانند آنهاست. و چنانچه در مقدّمهى درس يادآور شديم، شناخت شخصىِ مجرّدات، جز از راه علم حضورى امكان ندارد. ۱
از يادداشتهاى مرحوم استاد مطهرى پيش از اين نقل كرديم كه از براهين استدلالى منطقى حتّى عناوينى مثل «واجبالوجود» را هم نمىشود اثبات كرد.
ايشان دلايل اثبات وجود خداوند را به سه دسته تقسيم كرده كه دستهى اوّل، مشاهدهى آثار و آيات در جهان است، مانند دليل نظم و عنايت، بعد از آن مىگويد:
اين دلايلـ در عين حال كه روشن و دلنشين و خرسندكننده استـ پاسخگوى همهى شبهات و وساوس نيست و در واقع بيشتر نقش بيداركردن فطرت و به آگاهى آوردن معرفت فطرى را ايفاء مىكند.
در نظر ايشان، دستهى دوم، دلايل نيازمندى جهان است، مانند برهان