براى كسب هر عملى معرفت لازم است. پس خداوند سبحان هر بندهاى را كه بخواهد به عملى تكليف كند، بايد معرفت آن را به او ببخشد، وگرنه تكليف به آن عمل صحيح نيست. همچنين در صورت صدور آن عمل از بندهـ اگر همراه با معرفت نباشدـ نسبت آن عمل به او هم مشكل خواهد بود و كسب تحقق نمىيابد. بديهى است كه پيش از همه اينها معرفت خداوند سبحان قرار دارد و تا مادامى كه معرفت او تحقّق نيابد، تكليف از ناحيه او بىمعنا است.
2ـ 9. امام صادق عليه السلام مىفرمايد:
«سِتَّةُ أَشْيَاءَ لَيْسَ لِلْعِبَادِ فِيهَا صُنْعٌ: الْمَعْرِفَةُ وَ الْجَهْلُ وَ الرِّضَا وَ الْغَضَبُ وَ النَّوْمُ وَ الْيَقظَةُ»
۱
«شش چيز است كه كار بندگان نيست: معرفت و جهل، رضايت و غضب، خواب و بيدارى.»
2ـ 10. محمدبنحكيم مىگويد: به امام صادق عليه السلام عرض كردم:
اَلْمَعْرِفَةُ مِن صُنعِ مَنْ هِيَ؟ قالَ: «صُنعُ اللّهِ، لَيسَ لِلْعِبادِ فيها صُنعٌ»۲
معرفت كار كيست؟
فرمود: «كار خداست و بندگان در معرفت كارهاى نيستند».
در اين دو حديث، هر معرفتى اعمّ از معرفت خدا و خلق، همه به طور مطلق فعل خدا دانسته شده است. پس ما نبايد هيچ شك و ترديد داشته باشيم كه همه معارف از ناحيه خدا به ما داده مىشود، ولى آيا همه امورى كه به نوعى مورد معرفت ما قرار مىگيرند، در يك سطح هستند؟ و آيا همه معرفتها را به يك صورت براى ما عطا مىفرمايد؟
روشن است كه خداوند متعال براى برخى از معرفتها، طرق، اسباب و آلاتى قرار داده است كه انسان با استفاده از آنها و با قرار گرفتن در طريق آنها به آن معارف دست مىيابد، يعنى خداوند سبحان معرفت آن امور را به انسان عطا مىكند. ممكن است در اينگونه امور بگوييم: نسبت فعل معرفت به خدا در اين
1.كافى ۱ / ۱۶۴ ؛ توحيد / ۴۱۱؛ خصال ۱ / ۳۲۵؛ بحارالأنوار ۵ / ۲۲۱.
2.كافى ۱ / ۱۶۳؛ توحيد صدوق / ۴۱۰؛ المحاسن ۱ / ۱۹۸؛ بحارالأنوار ۵ / ۲۲۲.