امور، بدان جهت است كه او اسباب و آلات آن فعل را براى ما فراهم كرده است، نه اينكه خود او آن فعل را در ما پديد مىآورد. مثلاً خداوند سبحان براى معرفت امور حسّى، حواسّى در اختيار ما گذاشته است كه من، اگر از آنهاـ با نور علمى كه خداى تعالى به من داده استـ استفاده كنم، نسبت بدانچه از طريق آنها به من مىرسد، عالم مىشوم. البته خداوند متعال مىتواند همين امر محسوس را بدون واسطه حسّ به من عطا كند، ولى به طور معمول كار خداى سبحان اين است كه انسان با نور علم كه از خدا بگيرد، بتواند از طريق حواس خود، نسبت به امور حسّى معرفت يابد.
اين امر كه درباره امور محسوس به حواس پنجگانه ظاهرى گفته شد، در مورد حواس باطنى و ديگر قواى ادراكى انسان نيز جارى است. بالاتر از همه اينها نور علم و عقل است، كه ذاتشان عين كشف است. وقتى خداى سبحان اين نور را به كسى عطا كند، به هر اندازهاى كه بنده واجد آن مىشود، در حقيقت واجد كشف است، يعنى واجد شدن آن، عين واجديت علم و معرفت و شناخت است و از آنجا كه نور علم و عقل، عطاى پروردگار متعال است، معرفت هم عطاى پروردگار خواهد بود.
ولى بايد توجه داشت كه عطاى نور علم و عقل به معناى عطاى علم و معرفت به شيء خاص نيست و شناخت مضاف به شيء خاصّ، از ناحيه خود انسان با استفاده از عطاى پروردگار صورت مىگيرد. امّا در مورد خداى سبحان و اوصاف و افعال او، قواى ادراكى بشرـ حتى نور علم و عقلـ از رسيدن به او عاجز و ناتواناند، پس چارهاى نيست جز اينكه خداوند سبحان معرفت خويش را خود به بندگانش به نحو خاصّ عطا كند. پس، اين نكته كه معرفت در مورد خداوند سبحان و اوصاف و افعالش فعل خداست، با آن نكته كه معرفت در امور ديگر فعل خداست، بايد متفاوت باشد.
2ـ 11. صفوان مىگويد: به عبد صالح ۱ عرض كردم:
هَلْ فِي النَّاسِ اسْتِطَاعَةٌ يَتَعَاطَوْنَ بِهَا الْمَعْرِفَةَ؟ قَالَ: «لا، إِنَّمَا هُوَ تَطَوُّلٌ مِنَ
1.منظور، امام موسىبنجعفر عليهماالسلاماست. (پاورقى بحارالأنوار ۵ / ۲۲۳).