المكان به. لم يُطلع العقولَ على تحديد صفته ولم يحجبها عن واجب معرفته. فهو الذى تشهد له اَعلام الوجود على اقرار قلب ذى الجحود. تعالى الله عمّا يقول المشبّهون به و الجاحدُون له علوّا كبيرا. (خطبه 49)
اين خطبه نيز درباره «شناخته بودن خداى تعالى در عين ناشناخته بودن» سخن مىفرمايد و اين معنى را با عبارات مختلف، تفهيم و تأكيد مىكند.
در جمله اوّل دو احتمال داده شده است:
اول اينكه مراد از «بَطَنَ خفيّات الامور» اين است كه خدا باطن امور پنهان را مىداند، چنانكه در لغت آمده است: «بَطَنَ الامرَ : عَرَف باطنَه» (المنجد).
دوم اينكه مراد اين است كه او خود در باطن امور نهانى قرار گرفته است و از هر پنهانى، پنهانتر است و در لغت آمده است : «بَطَنَ الوادىَ : دخله» (المنجد) يعنى در باطن وادى وارد شد.
اين دو احتمال در شرح علامّه مجلسى نيز آمده است. شارحان غالبا معناى اوّل را ترجيح دادهاند، ولى مرحوم شيخ محمد تقى شوشترى در بهج الصباغة معناى دوم را ترجيح داده است و جمله بعد را ـ كه دلالت بر آشكار بودن خدا به سبب دلائل دارد ـ قرينهاى بر آن دانسته است.
نگارنده نيز همين معنى را ترجيح مىدهد. ساير جملات خطبه هم در اين سياق است كه شناخته بودن حق تعالى را در عين ناشناخته بودن بيان مىفرمايد. از اين رو، مىتوان مطمئن شد كه همين معنى موردنظر است. اما مسئله علم خدا به امور خفيّه در اين خطبه، محطّ نظر نمىباشد.
ترجمه خطبه چنين است:
«حمد براى خدا كه در باطن امور نهانى قرار دارد و از هر چيز پنهانتر است و نشانههاى ظهور بر او دلالت دارد و در چشم بينا درنمىآيد، ولى چشم كسى كه او را نمىبيند منكرش نمىگردد و قلب كسى كه وجود او را اثبات مىكند نمىبيندش (و كُنهش را نمىيابد). در والايى بر همه سبقت دارد و چيزى برتر از او نيست و در نزديك بودن نيز از همه چيز نزديكتر است. پس والابودنش او را از خلائق دور نساخته است، و قربش موجبِ وهم مكان بودن خلائق