فطرت همان است كه هرچيزى به خودى خود وبدون وجود مانعى، مقتضى آن است؛ پس وقتىگفته مىشود:«راستى فطرى بشر است» معنايش ايناست كه انسان به خودى خود،حالت فطرىاش مقتضىآن استكه سخنش راست باشد و اين فطرت در انسان به طور قالب، تداوم دارد و گاهى هم به سبب مانعى قوىتر، از او زايل مىشود و به دروغ روى مىآورد؛ چنانكه اين سخن كه: فرود آمدن سنگ به زمين، طبيعى است؛ به اين معنا است كه سنگى كه در هوا در حركت است، به خودى خود، به زمين فرود مىآيد. اين بدان معناست كه ممكن است سنگ به واسطه مانع و به اجبار، از فرود آمدن باز ماند. بنابراين فطرى بودن اسلام در بشر نيز با اين منافات ندارد كه روزى وجود مانعى او را به مخالفت با فطرت خويش وادارد. تعبير فنّى در اين مورد آن است كه «فطرت اقتضاست نه ضرورت»؛ همانطور كه حديث «هر مولودى بر فطرت به دنيا مىآيد؛ جز اينكه پدر و مادرش يهودى و نصرانىاش مىكنند» بر اين امر دلالت دارد.
مرحوم شهرستانى حقيقت فطرت را در باب معرفت خدا و اسلام بيان نمىكند كه آيا مراد از آن همان معرفت عقلى هر انسان عاقل است يا امرى ديگر وراى معرفت عقلى؟ معلوم است كه اگر مراد از فطرت همان تعريف الاهى باشد (يعنى اينكه خداوند خود را به همه انسانها معرّفى كرده است) در اين صورت، روشن است كه معرفت خدا به تعريف او امرى ضرورى خواهد بود و به خواست و با تعريف او براى خلق حاصل مىشود. به عبارت ديگر، اين تعريف به تكوين الاهى تحقّق پيدا مىكند و انسان در مقابل آن جز انفعال و قبول چارهاى ندارد؛ ولى آنگاه كه معرفت در انسان حاصل مىشود، او آزاد است كه به آن ايمان آورد و بدان معتقد گردد يا آن را انكار كند و كافر شود؛ ليكن اگر براى انسان هواى نفس و موانع ديگرى در كار نباشد و او را به همان معرفت تذكّر داده و متنبّه كنند، به طور عادى، در مقابل آن تسليم شده، به آن ايمان پيدا مىكند؛ ولى وجود هواى نفس و پدر و مادر غير مؤمن موجب مىشود كه او از ايمان به آن دورى كند.