عقل متفاوت زنان

پژوهشی بر خطبه امام علی علیه‌آلسلام درباره تفاوت‌های عقلی میان زنان و مردان.
اثر برگزیده همایش ملی تفسیر قرآن و نهج البلاغه در دانشگاه‌ها

کتاب عقل متفاوت زنان، به شرح و تفسیر خطبه‌ای از امام علی (ع) درباب تفاوت قدرت عقلی زنان و مردان،‌پرداخته است.

بر پایه این تحقیق، گفتار امیرالمومنین (ع) در این خطبه، در پی اثبات ضعف ذاتی عقل زنان نبوده و به تفاوت قدرت عقل آن ها پرداخته است. به اعتقاد نویسنده، در آفرینش الهی، هیچ موجودی ناقص نبوده و خداوند برای آفرینش موجود کامل ناتوان نیست. نقص زمانی رخ می دهد که موجودی بخواهد در عرصه ای نقش آفرینی کند که برای آن آفریده نشده است. به زعم وی، نقش جنسیت در سیر معنوی و تقرب به خداوند قابل قبول نبوده و هر یک از زن و مرد برای آن وظیفه ای که خداوند از آن دو انتظار داشته، ابزار تقرب و تعقل را دارا هستند و هیچ یک برتر از دیگری نیست.
تمرکز این پژوهش بر این است که تفاوت‌های میان قدرت عقلی در زنان و مردان را نشان دهد و به هیچ عنوان نمی‌توان اینطور بیان کرد که امیرالمومنین (ع) در این خطبه، در پی اثبات ضعف ذاتی عقل زنان بوده است. چرا که در آفرینش الهی، هیچ موجودش ناقص آفریده نشده است و خداوند نیز برای آفرینش موجود کامل ناتوان نیست. اگر قرار باشد نقصی پدیدار شود، زمانی اتفاق می‌افتد که موجودی بخواهد در یک حوزه و زمینه‌ای وارد شود که برای آن آفریده نشده است.

نقش جنسیت در سیر معنوی و تقرب به خداوند قابل قبول نبوده و آفریدگار برای هم زنان و هم مردان ابزاری را فراهم کرده است که به آن‌ها کمک می‌کند تا به وظیفه‌ای که خداوند از آن دو انتظار داشته است، برسند.بنابراین، نمی‌توان گفت که زن بر مرد برتری دارد و یا مرد بر زن. هیچ یک برتر از دیگری نیست.

بخشی از کتاب عقل متفاوت زنان

امیرمؤمنان علی (ع) فرموده است: «من عقل عفّ : آن که عقل را به کار گرفت عفت ورزید.» اگر به زن عقل مورد نیازش داده نشده باشد چگونه از او انتظار می رود که عفت بورزد؟ و مگر نه این است که بر پایه روایات پذیرفته و معتبر، حیا و عفت زنان نُه برابر مردان است! کسی که خوب و بد خود را تشخیص نمی دهد چطور می تواند صلاح و فساد کودک خود را تشخیص دهد! و چطور میتوان اداره امور خانه را به او سپرد! خانه ای که گاه مدیریت داخلی آن از اداره یک شهر دشوارتر است.

اگر بهره عقل ذاتی زنان کم باشد به این معنا که برای انجام همان مسئولیت های زنانه شان به آنها عقل کمی ارزانی شده است چگونه خداوند در قرآن برای هر فرد مؤمن و کافر از وجود دو زن مثال می زند: برای کافران، زن نوح و لوط را، که هر چند همسر دو مرد آسمانی بودند، خود به دوزخ رفتند. و برای ایمان آورندگان، زن فرعون و مریم مقدس را....

فخر رازی (مفسر سنی مذهب) از آن دسته افراد است که آفرینش زن را مانند سنگ و درخت، نه برای خود وی، که ابزار تکامل بشر یاد میکند. وی در تفسیر آیه »و من آیاته... لتسکنوا الیها« مینویسد: به مقتضای این آیه زن برای عبادت و پذیرش تکالیف آفریده نشده است. زنان به دلیل ناتوانی و کم عقلی چون کودکانند و شایسته بود که همچون آنان تکلیف نداشته باشند، ولی خداوند آنان را مکلف نمود تا گوش به فرمان شوهر باشند و از عذاب خدا بترسند تا نعمت بر مردان به کمال خود رسد.

بر پایه اعتقاد برخی، همانطور که ممکن است خداوند فردی را نابینا، کر، لال،ضعیف، زشت و یا رنجور بیافریند، ممکن است گروهی از انسانها مانند زنان را از نظر قدرت عقلی، ضعیف بیافریند. این امر به دست خدا است. به هر که هر چه بخواهد می‌دهد و یا از او دریغ می‌کند. نمیشود او را بازخواست کرد.