تاريخ: یکشنبه 1394/11/11

079 ـ انتم الصراط الاقوم

أنْتُمُ الصِّراطَ الْأَقْوَمُ .

شماييد شاه راه استوار [ و درست ] .

توضيح واژه ها

صِراط : راه، راه وسيع، شاه راه. [۱]

أقْوَم : درست تر ، استوارتر. [۲]

شرح

صراط ، واژه اى پُركاربرد در فرهنگ دينى است و بر مسلمانان ، واجب است كه روزانه ، ده بار هدايت به «صراط مستقيم» را از خداوند ، درخواست كنند . [۳] اين واژه ، اگر چه به معناى راه وسيع و آشكار است ؛ امّا وراى معناى لغوى ، مفهومى نمادين دارد و به مفاهيم بلندى همچون اسلام ، بندگى خدا ، معرفت ، محبّت الهى و شناخت اهل بيت عليهم السلام ، اشاره مى كند . بنا بر اين ، مفهوم صراط را بايد از قرآن و روايات ، جستجو كرد كه به آن خواهيم پرداخت .

واژه «أقوَم» در اين عبارت ، صفتِ صراط است و به معناى مستقيم و صحيح تر بوده و برگرفته از فرهنگ قرآنى است . قرآن ، كتابى است كه مردم را به راه استوار ، هدايت مى كند :

«إِنَّ هَـذَا الْقُرْءَانَ يَهْدِى لِلَّتِى هِىَ أَقْوَمُ . [۴] همانا اين قرآن ، به آيينى درست تر [ و استوارتر ] ، راه مى نمايد» . معتدل ترين راه ، راهى است كه كاميابىِ دنيا و آخرت را به ارمغان آورد . دستورهاى زندگى بخش قرآن ، درست ترين و استوارترين راه را نشان مى دهد تا مردم در زندگى فردى ، اجتماعى و سياسى خود ، بهترين و مطمئن ترين راه را برگزينند . راه قرآن ، راه اعتدال است كه از كُنْدروى و تندروى ، باز مى دارد و سلامتِ رسيدن به مقصد را ضمانت مى كند .

معانى «صراط»

آشنايى با مفهوم «صراط أقوَم» ، نيازمند شناخت «صراط مستقيم» در قرآن است ؛ زيرا اين دو اصطلاح ، با يكديگر همپوشى دارند . اهمّيت «صراط مستقيم» ، بيش از تصوّر ماست و خداوند ، تكرارِ چندباره آن را در هر روز ، واجب شمرده است تا انسان هايى كه به سوى دين اسلام هدايت شده اند ، با تداوم درخواست خود ، در راه رسيدن به مقصد ، منحرف نشوند و همواره در راه راست ، گام نهند . صراط مستقيم ، در آيات و روايات ، به چند معنا تفسير شده است :

۱ . دين اسلام

نخستين مفهوم صراط مستقيم ، دينِ توحيدى است كه در چَكادِ راستى و درستى جاى دارد و ابراهيم عليه السلام ، منادى آن بود . ويژگى دينِ توحيدى ، سازگارى آن با فطرتِ پاك است و مُربّى ويژه آن ، خداوند است :

«قُلْ إِنَّنِى هَدَانِى رَبِّى إِلَى صِرَ طٍ مُّسْتَقِيمٍ دِينًا قِيَمًا مِّلَّةَ إِبْرَ هِيمَ حَنِيفًا وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ . [۵] بگو : هر آينه ، پروردگارم ، مرا به راه راست ، ره نمود ؛ دينى پايا [ و درست ] ، آيين ابراهيم پاك و حق گرا ؛ و او از مشركان نبود» . پيامبر خدا صلى الله عليه و آله ، صراط مستقيم را به اسلام ، تفسير كرده است . [۶] بنا بر اين ، اسلام ، راهى است كه از كژى ها ، باز مى دارد .

۲ . بندگى خدا

دومين معناى صراط مستقيم ، راه بندگى خداست . كسى كه افتخار بندگىِ خدا را دريابد ، همواره در مسيرِ مستقيم ، گام بر مى دارد و از اين راه ، منحرف نخواهد شد . خداوند ، راه راست را چنين معرّفى فرموده است :

«وَ أَنِ اعْبُدُونِى هَـذَا صِرَ طٌ مُّسْتَقِيمٌ . [۷] و اين كه مرا بپرستيد ، كه اين است راه راست» .

۳ . شناخت خدا

گام نهادن در صراط مستقيم ، به شناخت خدا مى انجامد و چنانچه مسير به درستى انتخاب شود ، سرانجامِ آن ، رسيدن به معرفت خدا خواهد بود . مُفضّل بن عمر ، از ياران امام صادق عليه السلام ، از ايشان در باره مفهوم «صراط» پرسيد . امام عليه السلام در پاسخ فرمود :

هُوَ الطَّرِيقُ إلى مَعرِفَةِ اللّهِ عز و جل . [۸]

آن ، راهى است به سوى شناخت خداوند عز و جل .

بنا بر اين ، راهى كه انسان را به خداشناسىِ حقيقى مى رساند ، صراط مستقيم ناميده مى شود .

۴ . محبّت خدا

چهارمين تفسير صراط مستقيم ،راهى است كه به محبّت خدا ره نمون مى شود . اين ، همان راهى است كه انسان را شيفته خدا مى كند و چنانچه كسى اين مسير را پيدا كرد ، از هر چه غير اوست ، دل مى شويد و دل را وقفِ او مى كند و سر ازپا نمى شناسد . بنا بر روايتى ، امام صادق عليه السلام در معرّفى اين راه ، فرموده است :

أَرشِدنَا إلَى الصِّراطِ المُستَقِيمِ . أَرشِدْنَا لِلُزُومِ الطَّرِيقِ المُؤَدّى إلى مَحَبَّتِكَ وَ المُبَلِّغِ إلى دِينِكَ وَ المانِعِ مِن أن نَتَّبِعَ أهواءَنَا ، فَنَعطِبَ أو نَأخُذَ بِآرائِنَا ، فَنَهلِكَ . [۹] ما را به راه راست ، هدايت كن . ما را به راهى در آور كه به محبّت و آيين تو مى رساند و از پيروىِ هوايمان ، باز مى دارد تا سقوط نكنيم و يا پىِ آراى خود را بگيريم تا هلاك شويم .

نشانه راه محبّت خدا ، زدودن موانع و دست كشيدن از هوس هاى تباه كننده است و چنانچه آز و هوس به كنار روند ، زندگى در همين دنيا ، نشاط آور است و از خُمود و كسالت ، باز مى دارد و روزنه اى براى هواپرستى ، باقى نمى گذارد .

۵ . امامِ مُفترض الطاعه

پنجمين تفسير «صراط مستقيم» ، امامى است كه اطاعت از او برهمگان ، واجب است . بر پايه روايتى ، نخستين بار اصطلاح «صراط مستقيم» را پيامبر صلى الله عليه و آله در باره على عليه السلام به كار بُرد [۱۰] و پس از آن ، به صورت فرهنگ پذيرفته شده اى ، در روايات اهل بيت عليهم السلام و اشعار شاعران عرب ، انعكاس يافت . [۱۱] خطاب پيامبر صلى الله عليه و آله به امام على عليه السلام ، به عنوان نخستين امام «مفترض الطاعه» است و تمامِ امامان را مى توان صراط مستقيم ناميد . پيامبر صلى الله عليه و آله فرموده است :

يا عَلِي !... أنتَ الطَّرِيقُ إلَى اللّهِ ، وَ أنتَ النَّبَأُ العَظِيمُ ، وَ أنتَ الصِّراطُ المُستَقِيمُ . [۱۲] اى على ! ... تو آن راه به سوى خدايى ، و تو آن خبرِ بزرگى [۱۳] و تو آن راه استوارى .

كدامين راه ؟

كدامين راه در ميانِ مفاهيم «صراط مستقيم» ، راه استوار است؟ پاسخ ، آن است كه تمامِ راه هاى پيش گفته ، ترجمان حقيقتى واحد هستند . در جمع بندى آنچه گفته آمد ، بايد گفت كه صراط مستقيم ، شاه راه رسيدن به كمال مطلق است . تمامِ راه هاى پيشين ، انسان را به قلّه انسانيت مى رسانند ؛ زيرا راه اسلام ، همان راه بندگى است و آن كه بنده خدا شد ، خدا را شناخته است و آن كه خدا را بشناسد ، شيفته او مى شود . پيمودن اين راه نيز بدون مُرشد و راه نما ، ممكن نيست . از اين رو ، اهل بيت عليهم السلام ، صراط مستقيم معرّفى شده اند ؛ زيرا امام ، كسى است كه راه بندگى و شهود خدا را نشان مى دهد و كسى كه از اين راه به خدا برسد ، راه درست را پيموده است . امام صادق عليه السلام مى فرمايد :

نَحنُ وَاللّهِ الصِّراطُ المُستَقِيمُ وَ نَحنُ وَاللّهِ الَّذِينَ أمَرَاللّهُ العِبادَ بِطاعَتِهِم ، فَمَن شَاءَ فَليَأخُذْ مِن هُنا . [۱۴] به خدا سوگند ، ماييم راه راست ؛ و به خدا سوگند ، ماييم همان كسانى كه خداوند ، بندگان را به پيروى از ايشان ، فرمان داده است ! پس هر كه مى خواهد ، اين راه را برگيرد .

بنا بر اين ، «أنتم الصراط الأقوم» ، يعنى ، شما خاندان ، بهترين و صحيح ترين راهِ اسلام شناسى ، خداباورى و بندگى خدا هستيد و آن كه راه شما را برگزيند ، دنيا و آخرتِ خويش را آباد كرده است .

 


 

[۱] «الصراط : الطريق» (معجم مقاييس اللّغة ، ج ۳ ، ص ۳۴۹) . «الطريق الواضح» (المحرر الوجيز ، ج ۱ ، ص ۷۴) .

[۲] «أقوم ... أي أعدل» (لسان العرب ، ج ۱۲ ، ص ۵۰۵) . «قِوام كلّ شى ء : ما استقام به ... قويم أى مستقيم» (همان ، ص ۵۰۳ ـ ۵۰۴) .

[۳] . در نمازها : «إهدِنا الصراط المستقيم» .

[۴] . سوره اسرا ، آيه ۹ .

[۵] . سوره انعام ، آيه ۱۶۱ .

[۶] . تاريخ أصبهان ، ج ۲ ، ص ۶۵ ، ش ۱۱۰۱ .

[۷] . سوره يس ، آيه ۶۱ .

[۸] . معانى الأخبار ، ص ۳۲ ، ح ۱ .

[۹] . همان ، ص ۳۳ ، ح ۴ .

[۱۰] . ر . ك : دانش نامه امير المؤمنين عليه السلام ، ج ۸ ، ص ۱۲۵ .

[۱۱] . ر . ك : مشارق أنوار اليقين ، ص ۳۱۷ و ۳۶۸ ؛ مناقب ، ابن شهرآشوب ، ج ۲ ، ص ۳۳۷ ؛ المصباح ، كفعمى ، ص ۹۶۱ ؛ خصائص الوحى المبين ، ص ۱۳۸ .

[۱۲] . عيون أخبار الرضا عليه السلام ، ج ۲ ، ص ۶ ، ح ۱۳ .

[۱۳] . اشاره به آيه نبأ دارد .

[۱۴] . تفسير القمّى ، ج ۲ ، ص ۶۶ .

  • انتم الصراط الاقوم (دانلود)

  • انتم الصراط الاقوم (دانلود)