185
مباني شناخت

غير از كسى كه با قلب سالم [در قيامت] به پيشگاه خداوند بيايد [چيزى از مال و فرزندان به حال آدمى سودمند نخواهد بود]» .
در اين آيات و نظاير آنها كلمه قلب در مورد حقيقت انسان و نفس و روح او به كار رفته است ؛ زيرا اكتساب نيكى و بدى در آيه اول ، ارتكاب گناه در آيه دوم ، توبه و انابه در آيه سوم و سلامتى در آيه چهارم ، مربوط به حقيقت انسان و نفس و روح اوست .

منبع اصلى همه شناخت ها

نكته بسيار دقيق و مهم در مورد معناى سوم قلب اين است كه با مراجعه به احاديث اسلامى مشخص مى شود كه قلب ، به معناى روح ، مصدر و منبع اصلى همه شعورها و شناخت ها و آگاهيها و احساسات انسان است ، و منابع سه گانه شناخت دريچه هايى است كه روح از طريق آنها با جهان هستى ارتباط برقرار مى كند .
در حقيقت وقتى كه قلب در معناى اول (مركز شناخت هاى عقلى ، انديشه و تفكر) يا در معناى دوم (مركز شناخت هاى غير حسى و غير عقلى) به كار مى رود ، در بعدى از ابعاد خود ، يا دريچه اى از دريچه هاى خود ، يا ابزارى از ابزارهاى خود ، و يا مرتبه اى از مراتب خود به كار رفته است .
استاد شهيد مطهرى در اين باره مى فرمايد :
انسان در عين اين كه موجودى واحد است ، صدها و هزارها بعد وجودى دارد. «من» انسانى عبارت است از مجموعه بسيارى از انديشه ها ، آرزوها ، ترس ها ، اميدها ، عشق ها و... همه اينها در حكم رودها و نهرهايى هستند كه همه در يك مركز به هم مى پيوندند. خود اين مركز دريايى عميق و ژرف است كه هنوز هيچ بشر آگاهى ، ادّعا نكرده كه از اعماق اين دريا اطلاع پيدا كرده است . فلاسفه و عرفا و روانشناسان ، هر يك به سهم خود ، به غور در اين دريا


مباني شناخت
184

درك و شهود آن حقايق متعالى را پيدا كرد . آيات سوره نجم و سوره تكوير كيفيت اين ارتباط را تا حدودى بيان مى كند . 1
سومين معناى قلب در قرآن عبارت از «حقيقت انسان يعنى نفس و روح او» است و اين معنى منطبق است با آنچه ابن اثير در كتاب النهاية در معناى كلمه قلب ذكر كرده است . او مى گويد : «قلب كل شى ء لبه و خالصه.» 2 يعنى قلب هر چيز عبارت است از مغز و خالص او .
و از آن جا كه حقيقت انسان ، و لُب و مغز و خالص آدمى ، همان نفس و روح اوست ، به نفس و روح ، «قلب» اطلاق مى شود .
قرآن كريم در آياتى قلب را در معنى روح استعمال كرده است ، مانند : . . .
«وَلَـكِن يُؤَاخِذُكُم بِمَا كَسَبَتْ قُلُوبُكُمْ . 3
خداوند شما را به سبب و براساس آنچه قلب هايتان كسب كرده است مؤاخذه مى كند»
.
«وَمَن يَكْتُمْهَا فَإِنَّهُ ءَاثِمٌ قَلْبُهُ . 4
كسى كه شهادت را كتمان كند ، قلب او گناهكار است»
.
«مَنْ خَشِىَ الرَّحْمَـنَ بِالْغَيْبِ وَ جَآءَ بِقَلْبٍ مُّنِيبٍ . 5
كسى كه از خداوند بترسد و با قلبى توبه كار [به صحنه قيامت] بيايد [مورد عنايت الهى قرار خواهد گرفت]»
.
«إِلَا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ . 6

1.آشنايى با قرآن : ص ۶۰.

2.النهاية : ج ۴ ص ۷۶ .

3.بقره : آيه ۲۲۵ .

4.همان : آيه ۲۸۳ .

5.ق : آيه ۳۳.

6.شعرا : آيه ۸۹ .

  • نام منبع :
    مباني شناخت
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1388
    نوبت چاپ :
    دوم
تعداد بازدید : 438111
صفحه از 484
پرینت  ارسال به