287
مباني شناخت

شده بود ، و در اين حديث ، در ارتباط با ادراك زيبايى و زشتى كردار انسان است . ۱
بنا بر اين ، از ديدگاه قرآن و حديث ، آينه ذهن ، تا وقتى طبيعت اوليه خود را از دست نداده است ، حقيقت نماست؛ يعنى به انسان نشان مى دهد كه حق كدام است و باطل كدام ؟ كدام سخن حق است و كدام سخن باطل ؟ وچه كارى زشت است و چه كارى زيبا؟ ولى اگر آينه ذهن ، طبيعت اوليه خود را از دست بدهد ، نمى تواند حقيقت نما باشد . و آنچه موجب مى شود كه طبيعت نخستينِ آينه ذهن تغيير كند ، كردار ناشايسته انسان و به تعبير قرآن «مَّا كَانُواْ يَكْسِبُونَ» است .
كردار ناشايسته ، آينه پاك و بى رنگ ذهن را آلوده و تيره مى كند و به تعبير قرآن كريم موجب «رين» و زنگار قلب مى شود و با تيره شدن آينه ذهن و تغيير طبيعت نخستين آن ، واقع نمايى از اين آينه ، و توانايى شناخت هاى عقلى و قلبى از انسان سلب مى گردد .

اعمالى كه آينه عقل را تيره مى كند

مسئله مهم در اين جا مشخص كردن كارهاى ناشايسته اى است كه موجب تيرگى آينه عقل مى شود . بايد ديد قرآن كه مى گويد كردار ناشايسته انسان زنگارهايى توليد مى كند كه آينه قلب را تيره و واقع نمايى را از آن سلب مى نمايد ، آيا مشخص كرده است كه چه كارهايى موجب اين تيرگى مى شود يا خير؟
پاسخ اين است كه قرآن اعمالى را كه موجب تيرگى آينه قلب مى شود مشخص كرده است و آنچه اين كتاب آسمانى در اين زمينه آورده است جان كلام در باب موانع شناخت هاى عقلى و قلبى است . اين اعمال عبارت از : ظلم ، كفر ، اسراف و فسق است .

1.اين حديث ، تعبير ديگرى است از آنچه در آيه هشتم سوره شمس درباره واقع نمايى نفس آمده است.


مباني شناخت
286

نكته دوم ، اين كه زنگار اعمال ناشايست وقتى بر آينه ذهن نشست ، مانع از واقع نمايى آن مى گردد ، و انسان نمى تواند حقايق هستى را آنچنان كه هست بشناسد .
نكته سوم ، اين كه نيروى ادارك انسان ، به حسب طبيعت اوليه خود ، همچون آينه اى بى رنگ و با جلا است كه واقعيت را آنچنان كه هست نشان مى دهد و انسان با كمك اين آينه ، حق را از باطل و تقوا را از فجور تشخيص مى دهد . ۱
اين نكته اخير ، در روايات اسلامى به طور صريح مطرح شده است . از امير المؤمنين عليه السلام نقل شده است كه فرمود :
الفِكْرُ مِرْآةٌ صافِيَةٌ.۲فكر ، آينه اى بى رنگ و صاف است.
در اين روايت ، از ذهن يا فكر انسان تعبير به آينه شده است ، آن هم آينه اى بى رنگ و صاف و با جلا . يعنى آينه ذهن و فكر آدمى ، به حسب طبيعت اوليه خود ، شفاف و بى رنگ و در نتيجه واقع نماست ، و اگر انسان با دست خود آن را تيره و آلوده نكند ، به طور طبيعى مى تواند حقايق هستى را آنچنان كه هست به انسان نشان دهد .
امام عليه السلام ، در حديث ديگرى مى فرمايد :
فِكْرُ المَرءِ مِرآةٌ تُريهُ حُسنَ عَمَلِهِ مِن قُبحِهِ.۳فكر آدمى آينه اى است كه زيبايى و زشتى كردارش را به او نشان مى دهد.
در حديث اول ، ذهن انسان ، در ارتباط با ادراك مطلق حقايق ، به آينه تشبيه

1.در آيه هشتم سوره شمس اين نكته با صراحت بيشترى مطرح شده است : «وَ نَفْسٍ وَ مَا سَوَّلـهَا * فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوَلـهَا» ، نگاه كنيد به الميزان فى تفسير القرآن : ج ۲۰ ص ۲۳۴ .

2.نهج البلاغة : حكمت ۵ .

3.غرر الحكم : ح ۶۵۴۶ .

  • نام منبع :
    مباني شناخت
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1388
    نوبت چاپ :
    دوم
تعداد بازدید : 438249
صفحه از 484
پرینت  ارسال به