71
مباني شناخت

فتوا داد كه آب چاه ، اگر نجس شود ، مى توان آن را تطهير كرد .
وى مى دانست كه اگر چاه منزل خود را پر نكند ، ممكن است در فتوايش ، ناخودآگاه اثر بگذارد و اين حقيقتى انكار نشدنى است . از اين رو ، آدمى نمى تواند حقايق عقلى را به درستى ، ادراك كند و يا رأيى درست اظهار بدارد ، مگر آن كه چاه تمايلاتش را پر سازد و ذهنش را از بند هوس ها برهاند . بر اين پايه ، هر چه ذهن پژوهشگر از تمايلات و هوس ها وارسته تر باشد ، به صواب نزديك تر مى شود ، چنان كه امام على عليه السلام فرمود :
أقرَبُ الآراءِ مِنَ النُّهى أبعَدُها مِنَ الهَوى .۱نزديك ترين رأى ها به عقلانيت ، دورترينِ آنها از هوس هاست.
و نيز فرمود :
خَيرُ الآراءِ أَبعَدُها مِنَ الهَوى و أَقرَبُها مِنَ السَّدادِ.۲بهترين آرا ، دورترينِ آنها از هوس و نزديك ترينِ آنها به استوارى است.
نيز گزارش شده است كه زيد بن صوحان عبدى ، يكى از ياران امام على عليه السلام ، از ايشان پرسيد : كدام يك از مردم ، رأيش استوارتر است؟ و امام عليه السلام چنين پاسخ داد :
مَن لَم يَغُرَّهُ النَّاسُ مِن نَفسِهِ ، و مَن لَم تَغُرَّهُ الدُّنيا بِتَشَوُّفِها.۳كسى كه نه فريب [ وسوسه هاى] مردم را بخورد و نه فريب زيورهاى دنيا را .

3 . تعصّب

يكى ديگر از موانع دستيابى به آراى درست و مطابق با واقع ، تعصّب است .

1.غرر الحكم : ح ۳۰۲۲ .

2.غرر الحكم : ح ۵۰۱۱ .

3.كتاب من لا يحضره الفقيه : ج ۴ ص ۳۸۳ ح ۵۸۳۳ .


مباني شناخت
70

آن گاه امام عليه السلام اين آيه را قرائت نمود :
«ألَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِم مِّيثَـقُ الْكِتَـبِ أن لَايَقُولُواْ عَلَى اللَّهِ إلَا الْحَقَّ .۱
آيا از آنان ، پيمان كتاب [آسمانى] گرفته نشده كه درباره خداوند ، جز به حق سخن نگويند»
.
و نيز اين آيه را تا پايانش خواند :
«بَلْ كَذَّبُواْ بِمَا لَمْ يُحِيطُواْ بِعِلْمِهِ۲.۳
بلكه چيزى را دروغ شمردند كه به دانش آن ، احاطه نداشتند»
.

2 . تمايلات نفسانى

اين مانع ، دومين لغزشگاه انديشه است و خطرش اگر از «گمان» بيشتر نباشد ، كمتر نيست . آن گاه كه آدمى چيزى را دوست مى دارد و بدان وابسته مى شود ، بينايى عقلش را از دست مى دهد و گوش هاى انديشه اش كر مى شود . در نتيجه نمى تواند كاستى هاى محبوبش را ببيند . همين حالت در نفرت و دشمنى آدمى نيز وجود دارد .
از اين رو ، آدمى اگر مى خواهد نقطه ضعف يا قوّت يك نظريّه را بشناسد و در آن درست بينديشد ، مى بايد نخست ، خود را از تمايلات نفسانى آزاد سازد ؛ چرا كه اين تمايلات ، خواه ناخواه در باورهاى او اثر مى گذارند .
به عنوان نمونه ، چنين شهرت يافته است كه علّامه حلّى ، آن گاه كه خواست درباره امكان تطهير آب چاهى كه نجس شده ، فتوا دهد ، فرمان داد نخست چاه خانه اش را پر كنند و سپس به مطالعه احاديث و متون فقهى پرداخت و آن گاه

1.اعراف : آيه ۱۶۹ .

2.يونس : آيه ۳۹ .

3.مجمع البيان : ج ۵ ص ۱۶۸ ، الأمالى ، صدوق : ص ۵۰۶ ح ۷۰۲ ، بصائر الدرجات : ص ۵۳۷ ح ۲ ، منية المريد : ص ۲۱۶ ، بحار الأنوار : ج ۲ ص ۱۱۳ ح ۳ .

  • نام منبع :
    مباني شناخت
    تعداد جلد :
    1
    ناشر :
    دارالحدیث
    محل نشر :
    قم
    تاریخ انتشار :
    1388
    نوبت چاپ :
    دوم
تعداد بازدید : 438172
صفحه از 484
پرینت  ارسال به