گستره معنايي « رحمن » و « رحيم » در روايات اهل بيت عليهم السلام - صفحه 3

گستره معنايي «رحمن» و «رحيم» در روايات اهل بيت عليهم السلام

شمارى از روايات اهل بيت عليهم السلام صفت‌هاي «رحمان» و رحيم» را از نظر معنا با هم يکسان دانسته‌اند. از سوي ديگر، فرقى ندارند، و شمارى ديگر، تصريح مى‏كنند كه صفت «رحمان»، به رحمت عام الهى و صفت «رحيم» به رحمت خاص او اشاره دارند. برخى از محققان ظاهر دسته دوم از روايات را مخالف با قرآن دانسته و بر اين باورند که بايد آنها را تأويل كرد و يا كنار گذاشت.
رواياتى كه واژه‌هاي «رَحمان» و «رحيم» را تفسير كرده‏اند، چند دسته‏اند:
اوّل. رواياتى كه اشاره دارند ميان صفت‌هاي «رحمان» و «رحيم» تفاوتي وجود ندارد؛ مانند آن چه از پيامبر صلي الله عليه و آله نقل شده كه ضمن دعايى ـ كه خداوند به ايشان تعليم فرموده ـ آمده است:
يا رحمان الدنيا و الآخرة و رحيمهما؛۱
اى ولايت‌گر در دنيا و آخرت و مهرورز در آن دو!

و در دعايى ديگر منسوب به ايشان آمده است:
إنّک تسميت لسعة رحمتک الرحمن الرحيم؛۲

1.. ثواب الأعمال، ص ۱۰۰، ح ۱؛ فضائل الأشهر الثلاثة، ص ۱۳۵، ح ۱۴۳, كلاهما عن عبد اللّه‏ بن مسعود؛ الأمالى، طوسى، ص ۵۱۱، ح ۱۱۱۸, عن زيد بن علىّ, عن آبائه, عن الإمام علىّ عليهم السلام , عنه صلي الله عليه و آله ؛ الكافى، ج ۲، ص ۵۵۷، ح ۶, عن إسماعيل بن جابر, عن الإمام الصادق عليه السلام ؛ تهذيب الأحكام، ج ۳، ص ۹۵، ح ۲۵۷, عن سعد بن سعد, عن الإمام الرضا عليه السلام ؛ الصحيفة السجّاديّة، ص ۲۲۷، الدعاء ۵۴, عن الإمام زين العابدين عليه السلام ؛ عيون أخبار الرضا عليه السلام ، ج ۲، ص ۱۶، ح ۳۷, عن أحمد بن موسى بن سعد, عن الإمام الرضا عليه السلام ؛ مصباح المتهجّد، ص ۳۳۶، ح۴۴۳, عن الإمام الصادق عليه السلام و ص ۵۰۴، ح ۵۸۴, عن الإمام الكاظم عليه السلام ؛ الدروع الواقية، ص ۲۳۲ و ص ۲۴۳, كلاهما عن الإمام علىّ عليه السلام ؛ بحار الأنوار، ج ۸۹، ص ۳۸۳، ح ۶۸؛ المستدرك على الصحيحين، ج ۱، ص ۶۹۶، ح ۱۸۹۸, عن أبى بكر؛ كنز العمّال، ج ۲، ص ۲۵۹، ح۳۹۶۶. گفتنى است كه در برخى از دعاها «يا رحمن الدنيا و رحيم الآخرة» (ثواب الأعمال، ص ۷۵) نيز آمده، ولى آنچه ابوهلال گفته ـ كه در برخى از دعاها آمده: «يا رحمن الدنيا و الاخره و رحيم الدنيا» (معجم فروق اللغوية، ص ۲۵۲) ـ در منبعى يافت نگرديد .

2.. مهج الدعوات، ص ۲۱۳؛ بحارالأنوار، ج ۸۶، ص ۳۲۴.

صفحه از 7