راهى براى برگرداندن اين جريان به ابوبكر باقى نمىگذارد ۱.
اگر نقش عمر، تنها در توصيه به جمعآورى خلاصه شود، چنان كه شده است، او تنها مىتوانست به ابوبكر چنين كارى را سفارش كرده باشد؛ در اينصورت راهى براى انتقال اين جريان به عثمان باقى نمىماند. به راهحلى نياز بود تا با كمك آن اين مراحل مختلف به يكديگر پيوند داده شوند. اين راهحل، نقشى بود كه مصحف حفصه ايفا كرد؛ مصحف كسى كه هم دختر عمر و هم بيوه پيامبر صلى اللَّه عليه و آله بود. اين راه حل، همواره چارهساز نيست؛ زيرا برخى از روايات نقل مىكنند كه عثمان براى نخستينبار قرآن را جمعآورى كرد. نويسندگان جديد اروپايى، نقش مصحف حفصه را در ماجراى جمعآورى قرآن، بيش از حد بزرگ جلوه دادهاند. شوالى ۲مىگويد: «مصحف حفصه مطمئنترين امر از كل ماجراى جمعآورى ابوبكر است»؛ امّا آن مصحف در ادبيات جمعآورى قرآن اينگونه نيست ۳.
بِل ۴ مىگويد: «اين مطلب كه حفصه نسخهاى از قرآن را بهصورت صحفى دراختيار داشته، قطعى بهنظر مىرسد.» ۵. وى مدعى است: «در واقعيّت داشتن آن صحف، ترديدى وجود ندارد.» ۶.
1.نولدكه GeschichtedesQorans، ج۲، ص۲۲
2.Fr. Schwally,
فريدريش شوالى، خاورشناس آلمانى در سال ۱۸۶۳ ديده به جهان گشود. وى زبانهاى شرقى را از نولدكه فرا گرفت. شوالى در سال ۱۹۱۹ چشم از جهان فرو بست. وى آثارى را به رشته تحرير درآورد كه برخى از آنها عبارتند از: تاريخ قرآن، تصحيح المحاسن والمساوى بيهقى، مشاركت در تصحيح طبقات ابنسعد و «قرآن». (عقيقى، المستشرقون، ج۲، ص۴۱۰).
3.همان، ص۲۱
4.R. Bell,
ريچارد بل، خاورشناس مشهور اسكاتلندى در سال ۱۸۷۶ ديده به جهان گشود. وى در دانشگاه ادينبورگ در رشته الهيات درس خواند و در اين دانشگاه، زبانهاى عبرى و عربى آموخت. سپس در آلمان تحصيلاتش را ادامه داد. بل استاديار كرسى عربى و عبرى در دانشگاه ادينبورگ بود. وى در سال ۱۹۵۲ درگذشت. (نيكبين، فرهنگ جامع خاورشناسان، ج۱، ص۲۰۳؛ عبداللهى خوروش، فرهنگ اسلامشناسان خارجى، ج۱، ص۱۲۰).
5.بل، Introduction ، ص۴۰
6.همان، ص۴۴