در نتيجه معتقد به دفرمسيم اعتقادات شيعى شدهاند. حال آنكه تحول و عدم تحول فكرى يك ايده يا مذهب، به طور كامل و تام وابسته به تغيير و عدم تغيير حداقلهاى آن مذهب است؛ نه تغيير وجوه اشتراك در پيروان آن مذهب. با دقت در اختلافات موجود در فرقهها، مشخص است كه بسيارى از فرقهها، تفاوتهاى اندكى با يكديگر دارند و گاه حتى با يك عقيده ساده، فرقه جديدى نامگذارى و در تاريخ مشخص شده است. خصوصاً در مورد غلات؛ چنانكه پس از كنار گذاشتن وجه مشترك بين آنها، نقاط مميز عمدتاً يكى دو مورد بيشتر نيست. لذا تلاش براى تكثير اعتقادات مميزه گروهها و فرقههاى مذهبى و خصوصاً آن دسته از فرقهها كه علامت مميزه آنها روى خود اسم گروه مىباشد، تلاشى بىفايده است. برخى تا پانزده مورد۱ فصل مميز براى گروه مفوضه كه بسيارى از علما حتى آن را فرقه مستقل نمىدانستند، برشمردهاند كه به يقين نمىتوان علائم مشخص شده را جزء مميزات اين دسته دانست. برخى از معتزله و نواصب نيز به شكل ديگرى از اين نام سوء استفاده كردهاند؛ معتزله گفتهاند مفوضه ابتدا قائل به الوهيت امامان بوده و ايشان را مستحق عبادت مىدانستهاند و سپس براى امامان نامهاى خداوند را قرار دادهاند؛ معتزله اندكى بعد، اين اعتقادات را به علماى شيعه نسبت دادهاند.۲
اينكه تفويض، به معنايى كه گذشت، مردود امامان و علماء دين بوده و با آن همهگونه مقابله شده است، مطلب درستى است؛ ولى اين موضوع نبايد باعث خلط بين اعتقادات مفوضه و معانى صحيح تفويض شود كه خود امامان آن معانى را بيان كردهاند. امامان برخى از معانى تفويض را بيان كرده و بزرگان شيعه در كتب خويش آورده و مورد تأييد قرار دادهاند. در عين حال كه مفوضه را از غاليان و گمراهان معرفى كردهاند. كلينى، صدوق، مفيد، شيخ طوسى، صفار از محدثان و
1.مكتب در فرآيند تكامل، مدرسى /۶۶-۶۴.
2.تبصرة العوام فى معرفة مقالات الانام، منسوب به سيد مرتضىبن داعى /۱۷۶.