متكلمانىاند كه در جاى جاى كتب خويش معانى صحيح تفويض را بيان كردهاند.۱
در اين ميان، آنچه براى ما اهميت دارد اين است كه جدايى افكار مفوضه و علماى شيعهاى كه روايات تفويض را نقل كردهاند، درتاريخ نشان دهيم.
شيخ مفيد و صدوق كه از برجستهترين علماى متكلم و محدث شيعى هستند، ضمن نقل و تأييد روايات تفويض۲، به مناسبتهاى مختلف، آراى مفوضه را مورد نكوهش قرار دادهاند.۳
بررسى معانى صحيح و ناصحيح تفويض
تفويض در اصطلاح علما به معانى متفاوتى به كار مىرود كه برخى از آن معانى صحيح بوده و برخى ناصحيح است. فهم دقيق اخبار تفويض مبتنى بر درك معانى متفاوت و تمييز معانى صحيح آن از ديگر معانى است. منظور ما از معناى صحيح، معنايى است كه اولاً مخالف عقل نباشد؛ ثانياً خلاف ضروريات دين نباشد؛ ثالثاً دليل شرعى (كتاب يا سنت) بر آن دلالت كند.
هركدام از معانى كه براى تفويض مطرح مىشود، بايد از اين سه كانال عبور كرده باشد تا صحت آن مورد امضاء واقع شود. برخى از معانى ناصحيح تفويض، هيچيك از خصوصيات سهگانه فوق را ندارند و برخى هرچند مخالف احكام عقل نيستند، اما همين كه دليل شرعى آن معنا را اثبات نمىكند، كافى است تا آن معنا را
1.نگاه كنيد به كافى جلد اول، كتاب الحجة، باب التفويض الى الائمة. بصائر الدرجات صفار /۳۴۸؛ مصباح المتهجد شيخ طوسى /۸۲۱؛ عيون اخبار الرضا عليه السلام ۱/۲۱۹؛ الاختصاص، شيخ مفيد /۳۰۹ و ۳۳۰.
2.عيوناخبار الرضا عليه السلام، ابنبابويه ۱/۲۱۹؛ الاعتقادات فى دين الامامية، ابنبابويه /۱۰۰؛ من لايحضره الفقيه ۴/۵۴۶ و ۵۴۷؛ الاختصاص، شيخ مفيد /۳۰۹ و ۳۳۰؛ همچنين به مضمون زياراتى دقت كنيد كه در آنها ضمن برشمردن مقامات امامان از خداوند خواسته شده «ما را از جمله مفوضين قرار مده». بحارالانوار ۹۹/۱۰۳ متن زيارت امام زمان عليه السلام.
3.الاعتقادات فى دين الاماميه /۱۰۱؛ اوائل المقالات /۶۷ و ۶۸؛ از ديگر كسانى كه رأى مفوضه را باطل دانستهاند سيد مرتضى است. رسائل المرتضى ۴/۲۱.