ندارد؛ امّا همين كه اين علم پديد آمد، او را از ارتكاب قبايح منع مىكند.
ما در خود مىيابيم كه قبل از بلوغ عقلانى، اين علم اوّل را - كه اكنون ما را از ارتكاب زشتىها باز مىدارد - نداشتيم. از سوى ديگر، اين خوب و بدها را جايى آموزش نديدهايم؛ بلكه با رسيدن به سنّ بلوغ اين علم به ما داده شده است. اين دانش نخستين، مرز ميان بىعقلى و عقل را بيان مىكند و كمترين عاملى است كه عاقل را از غير عاقل جدا مىسازد و مىرساند كه اگر آدمى به اين نقطه برسد، در جرگه عاقلان درآمده است. امّا همين دانش غير تعليمى مىتواند درجات مختلف داشته باشد و هركس درجه بالاترى از آن را دارا شود، عاقلتر خواهد بود: كلُّ من كان زاجرُه أقوى فهو أعقل.
برخى از شواهد نقلى و روايى بحث عقل همين رويكرد را تأييد مىكند:
1. عقل، عِقال جهل است. پيامبر صلى اللَّه عليه وآله فرمايد: إنَّ العقلَ عِقالٌ مِنَ الجَهلِ والنفسُ مثل أخبَثِ الدَوابِّ فإنْ لم تُعقَلْ حارَ.۱
عقل، عقال (مانع) از جهل است ونفس (انسان) همچون سركشترين چارپايان است كه اگر عقال نشود، سرگردان مىگردد.
توضيح اين كلام پيامبر صلى اللَّه عليه وآله در شرح بيان ابنمنظور در «لسان العرب» گذشت.
2. نورى جداسازنده ميان حق و باطل. حضرتش فرمودهاند:
العقلُ نورٌ يُفْرَقُ به بينَ الحقِّ و الباطلِ.۲
عقل نورى است كه به وسيله آن، ميان حق و باطل فرق نهاده مىشود.
فرق نهادن ميان حق و باطل، همان تشخيص حَسَن از قبيح است كه با كشف حُسنِ حَسَن و قُبح قبيح صورت مىپذيرد. انسان با واجديّت اين نور (عقل) توانايى تشخيص خوب از بد را دارا مىشود. مثلاً همه عقل را حقّ و ظلم را باطل مىيابند. اين حُسن و قبحها واقعىاند؛ يعنى اعتبارى، قراردادى يا سليقهاى نيستند. به تعبير ديگر، حقّ بودن عدل يا بطلان ظلم، مطلق است نه نسبى.