مسبّب است از همان غضب انفعالى حالى كه در درجه اول به حصول پيوسته است. و تعبير از آن به خشم گرفتن و جوش آوردن خون از براى خواستن انتقام به ناحق مى شود و معالجه و چاره آن در اين درجه صعب و دشوارتر از معالجه آن در درجه اولى است، بلاريب و شبهه؛ زيرا كه... در اين درجه بيشتر از پيشتر است و... هرچه شديدتر و سخت تر باشد معالجه و چاره آن نيز صعب تر و دشوارتر است و راه چاره و طريق معالجه اين نيز مثل راه چاره و طريق معالجه نوع اول است، به هر دو قسم وى وليكن به يكى از طريق هايى است كه از براى معالجه قسم دوم از نوع اول ذكر شد بدون تفاوت بلى در معالجه و چاره اين اهتمام و كوشش بيشتر از پيشتر بايد نمود از هر حيث كماً و كيفاً و زماناً و غير زمان و تفاوتى ديگر نيز هست و آن اين است كه ادله داله برحرمت غضب به اين معنا و معصيت بودن آن و ملاحظه آنها و تأمل در آنها نيز يكى از طريق هاى چاره و معالجه آن است در اين درجه.
و ديگر، درجه بالاتر و مرتبه بلندتر از درجه و مرتبه پيش است، كه عبارت باشد از معناى عقلى كه فى الحقيقه عين انتقام خواستن شخص و فعلى از افعال اختياريه آن است و مسبب است از همان غضب فعلى كه در درجه پيشى است و نسبت به آن معناى انفعال نيز هست و چاره آن در اين درجه، صعب تر و دشوارتر از آن است در درجه پيشى، بلاريب و شبهه . و راه چاره و طريق معالجه اين نيز مثل معالجه و چاره آن است در درجه پيشى، بدون تفاوت؛ بلى (براى) معالجه و چاره اين، اهتمام و كوشش بيشتر از پيشتر بايد نمود از هر جهت كماً و كيفياً و زماناً و غيرزمان . و تفاوتى ديگر نيز هست و آن اين است كه ادّله كه دلالت بر حرمت ظلم و عدوان و غير آن از معاصى و گناهان و معصيت بودن آنها دارد، چون... تأمل در آنها نيز فى الجمله يكى از طريق هاى چاره و معالجه آن است در اين درجه.
و ديگر، درجه بالاتر و مرتبه بلندتر از درجه پيشى است. و آن عبارت است از غضب بسيار شديد فعلى كه از شدت... سلب اختيار از شخص شده و از دست... رفته باشد و چاره و معالجه آن از دست خود شخص بيرون است، چنانچه واضح و روشن است، مگر اينكه چاره ساز عالم - جلّت عظمته - چاره از فضل و رحمتش كناد.
فايده پنجم. اينكه ،آنچه ذكر شد از طريق معالجه در فايده گذشته، جميع آنها مفاد ادّله معتبره است. چه از آيات قرآن و چه از اخبار معتبره متكثره صادره از خاندان عصمت و طهارت . و هر كه صاحب سررشته و خبردار از آيات و اخبار و دلالت آنهاست به سهولت استفاده آنها از اين ها مى كند، بلكه علاوه بر اين از آنها استفاده رجحان و استحباب معالجه به هر يك از اينها نيز مى شود و بلكه وجوب معالجه غضبى كه در درجه دوم و سوم بلكه چهارم نيز على وجه به حصول مى پيوندد و وجود به هم مى رساند... و نيز از آيات و اخبار و غير آنها مستفاد مى شود و جميع آنچه ذكر شد از رجحان و استحباب معالجه آن در غير صورت اخيره و وجوب آن در صورت اخيره عين صواب است و مخالفى از اصحاب ما - ضوان اللّه عليهم اجمعين - نيز به نظر نرسيد . و لكن أنّه سبحانه و رسوله و أمناؤه أعلم بالصواب . تمام شد اين رساله در ساعت پنجم از شب دوشنبه بيست و سوم ماه جمادى الثانيه من شهور 1243 (قمرى). الحمد لله اولاً و آخراً و ظاهراً و باطناً و الصلاة والسلام على رسوله و أوصيائه. ^۱