1.الاتقان، ص ۱۳۵؛ نيز Sprenger, Leben und Lehre des Mohammad ، ج ۳، ص xliv.

2.محمّد بن مسلم بن شهاب زهرى (م ۱۲۴ ق) از عُبيد بن سَبّاق (الفهرست به اشتباه سَلَف مى گويد) از زيد.

3.ابن اثير، تاريخ، تحقيقِ Tornberg ، ج ۲، ص ۲۷۹، ج ۳، ص ۸۶؛ الفهرست، تحقيقِ Flügel ، ص ۲۴؛ ابوالفداء، تحقيق: Reiske، ج ۱، ص ۲۱۲؛ يعقوبى، تحقيق: Houtsma ، ج ۲، ص ۱۵۴؛ بخارى و ترمذى، ذيل تفسيرِ توبه، ۱۲۸ و بعد؛ طبرى، تفسير؛ بخارى، فضائل القرآن، ص ۳، الاحكام، ص ۳۷؛ مشكاة، فضائل القرآن، فصل ۳؛ المبانى، ۲؛ المقنع، نسخه مخطوط Sprenger ۳۷۶ ، برگ ۲ پُشت؛ Notices et Extraits، ج ۸، ص ۳۴۵ به بعد؛ شرح عقيلة در Mémoires de lAcadémie des Inscription، ج ۵۰، ص ۴۲۱؛ قرطبى، برگ ۱۹؛ الاتقان، ص ۱۳۳ به بعد و ۱۳۸.

4.احتمالاً اين جنگ ها در ماه آخر سال ۱۱ و ماه نخست سال ۱۲ روى داده است. قس با Caetani, Annali dell Islam، ج ۲، ص ۷۲۴؛ همو، Chronographia Islamica، جزوه ۱، ص ۱۱۲، ۱۲۱. به عكس اين، بيشتر منابع سال خاصّى را براى فرايند جمع قرآن ذكر نمى كنند.

5.اغلب منابعى كه نامشان در پاورقى دو شماره قبل گذشت، از كسانى كه بخشهاى بلندى از قرآن را از حفظ در خاطر داشته اند، با عنوانِ قُرّاء ياد مى كنند. برخى چون يعقوبى (و نيز الاغانى، ج ۱۴، ص ۴۰، س ۱۸؛ تاريخ الطبرى، ج ۱، ص ۱۹۴۰، س ۲ و ص ۱۹۴۵، س ۹) تعبير حملة القرآن را به كار برده اند كه غالبا آن را به حاملان قرآن ترجمه مى كنند. معناى دقيق اين اصطلاح مبهم است، چه ريشه حَمَلَ در عربى نه بر معناى حفظ در خاطر دلالت مى كند و نه بر تعابيرى چون حملة الحديث (نووى، ص ۶۳، براساس M.J. de Goeje در نمايه طبرى)، يا حمل حديثا عن (مزّى، مخطوطِ Landberg ۴۰ ، براساس Sachau در ابن سعد، ۳، ۱، ص ۳۰۴، س ۳)، يا علما عن (ذهبى، تذكرة الحفاظ، چاپ حيدرآباد، ج ۲، ص ۳۷، س ۵ به بعد). شايد ترجمه تحت اللفظى واژه اى دخيل در آن دوره ها سبب اين امر شده باشد. از آنجا كه هيچ معناى نزديكى در زبانهاى عبرى ـ آرامى يا عربىِ جنوبى ـ حبشى يافت نمى شود، جز اين راهى نداريم كه به سراغ فارسىِ ميانه برويم. اما اين نيز گمانه اى بيش نيست كه مُسبّب اين امر را ترجمه و نقل تعبير هرابذاتharabedat ، به معناى كاهنان و جمع عربى واژه هربذ herbedh(متن اصلى: آئِتروپاتى aethrupatai، به معناى رييس مدرسه) به صورت حملة الدين بدانيم.