ب) روايات متفاوت
در روايت مشهور و متداول، عمَر در نقش متفكّر و بانىِ خلاّق جمعِ نخست ظاهر مى شود، و ابوبكر خليفه وقت است كه فرمان آغاز كار را صادر، آن را از نظر فنّى اداره مى كند و در نهايت پروژه جمع قرآن زير نظر او به سرانجام مى رسد. اما روايت ديگرى در دست است كه ـ ـ جان مايه آن به اختصار ـ ـ مى گويد خليفه نخست هيچ نقشى در جمع قرآن نداشت و تمامى اين كارها به دست جانشين كوشاى وى سامان يافت. ظاهر عبارت اين روايت ۱ كه مى گويد «عمر نخستين كسى بود كه قرآن را در قالب صُحُف گردآورد» نشان مى دهد كه آغاز و انجام كار را در زمان اين خليفه مى داند. برخلاف اين برداشت، برخى گفته اند كه عمر پيش از جمع قرآن درگذشت ۲ ، اما در همين سخن به نسخه رسمى قرآن كه وى در نيت داشت، اشاره شده است ۳ .
در جاهاى ديگر، جزييات بيشترى درباره شيوه كار عمَر در جمع نخست مى يابيم. [15]يكى از منابع متأخر سبب شروع اين كار را چنين بيان مى كند كه روزى عمَر راجع به آيه اى از قرآن سؤال كرد، به او گفتند كه حافظ اين آيه در نبرد يمامه كشته شده است ۴ . در جاى ديگر فى المثل چنين آمده است كه وى تنها آياتى را مى پذيرفت كه دو شاهد بر قرآنى بودن آنها گواهى دهند ۵ . روايات مربوط به آيه رجم ۶ نيز براى عمَر سهمى در جمع قرآن قائل مى شوند. برخى روايات ۷ مى گويند وى مى ترسيد كه اگر مؤمنان اين آيه را در قرآن نيابند، دردمندانه آن را از دست بدهند ۸ . در روايات ديگر ۹ وى با صراحت تمام اعلام مى كند كه اين آيه را از وى نپذيرفته اند، چه وى نخواسته است كسى به او تهمتِ دست بردن در قرآن
1.طبقات ابن سعد، ۳، ۱، تحقيق Sachau ، ص ۲۰۲، سطر ۸۷ به بعد. تفسير سيوطى در الاتقان، ص ۱۳۵ كه فعلِ «جَمَع» را به معناى «أَشارَ بِجَمْعِهِ» مى داند، بى وجه و دلخواهانه است.
2.همان، ص ۲۱۲، سطر ۴.
3.الاتقان، ص ۴۳۰. نيز قس با ادامه، ص ۵۳ به بعد.
4.الاتقان، ص ۱۳۵.
5.الاتقان، ص ۱۳۶، آغاز صفحه (بنابه روايت يحيى بن عبدالرحمن بن حاطب، متوفاى ۱۰۴ هجرى). تفسير شيعى (مخطوطِ Petermann I ۵۵۳) مى كوشد از اينجا نقصان مصحف عثمان را اثبات كند، چراكه بى شك در ميان آياتى كه دو شاهد براى اثبات آن يافت نشده، موارد قرآنىِ درستى بوده است.
6.نگاه كنيد به همين كتاب، پيشتر، ج ۱، ص ۲۱۸ به بعد.
7.تفسير الطبرى، ج ۱، ص ۱۸۲۱؛ ابن هشام، ص ۱۰۱۵؛ ترمذى، حدود، ص ۶، مشكاة، حدود، آغاز باب؛ كتاب المبانى، ۲، ۴.
8.عبدالقاهر بغدادى در كتاب الناسخ و المنسوخ (مخطوطِ Petermann I ۵۵۵) اين سخن عمر را نقل مى كند كه «اگر نمى ترسيدم كه مرا به زيادت در قرآن متهم كنند، آيه رجم را در حاشيه مصحف مى نوشتم».
9.طبقات ابن سعد، ۳، ۱، تحقيق Sachau ، ص ۲۴۲؛ يعقوبى، تحقيقِ Houtsma ، ج ۲، ص ۱۸۴؛ المبانى، ۲؛ الموطّأ، ص ۳۴۹ (كتاب الحدود، آخر باب اول).
