وى [13] حافظه مردم ۱ بوده است. به تعبير ديگر، زيد در تكميل جستجوى خود براى بايگانى قرآن به افرادى مراجعه كرد كه بخشهايى از قرآن را از حفظ در خاطر داشتند. سرانجام نيز ـ ـ چنان كه روايت مى گويد ـ ـ دو آيه آخر سوره توبه را تنها نزد خُزَيمة ۲ يا ابوخُزَيمة ۳ در مدينه يافت. آن گاه وى بخشهاى مختلف قرآن را [14] بر صحيفه هايى ۴ هم شكل نگاشت و به خليفه سپرد. اين صحيفه ها پس از مرگ ابوبكر به جانشينش رسيد و پس از او، بنابه وصيتش به حفصه بيوه پيامبر سپرده شد.
1.صدور الناس (الرجال). نك. منابعى كه تازه گذشت. در ابوالفداء، ج ۱، ص ۲۱۲ افواه الرجال آمده است.
2.ترمذى در تفسير آيه توبه، ۱۲۸؛ المبانى، برگ ۶ الف؛ مخطوطِ Petermann II ۱۷ ، ص ۳۰۲؛ كنز العمال ، ج ۱، شماره ۴۷۵۹، ۴۷۶۷؛ ترمذى نام اين فرد را مشخصا خزيمة بن ثابت مى داند. اما كتابهاى تراجم باآن كه چنين نامى را ذكر مى كنند، از ارتباط وى با ماجراى جمع قرآن سخن نمى گويند.
3.الفهرست، ص ۲۴؛ الاتقان، ص ۱۳۴، ۱۳۶؛ بخارى، فضائل القرآن، ص ۳؛ مشكاة، فضائل القرآن، فصل ۳. غالبا اين شخص را انصارى خوانده و از همين رو، با ابوخزيمة بن اوس بن زيد كه در زمان عثمان درگذشته است (ابن سعد، ۳، ۲، ص ۵۴؛ اُسدالغابة، ج ۵، ص ۱۸۰) يكى انگاشته اند. اما اين كه (در الاتقان، ص ۱۳۶، پايين صفحه) وى را ابوخزيمة بن ثابت خوانده اند، به سبب خلط اين نام با خزيمه اى بوده است كه در پاورقى پيش گذشت. دو نامِ خزيمة و ابوخزيمة در كنار هم در بخارى، تفسير آيه توبه، ۱۲۸، و الاحكام، ص ۳۷، المقنع، برگ ۶ الف؛ قرطبى، برگ ۱۸ ب؛ و علاءالدين، ج ۱، ص ۶ آمده است. راه هاى مختلفى براى رفع ابهام به نظر مى رسد. فى المثل مى توان گفت آيات پايانى سوره توبه را هنگام جمع اول از ابوخزيمة گرفته اند و بعدها در زمان عثمان آيه ۲۳ سوره احزاب را از خزيمة (قرطبى، برگ ۲۰؛ بخارى، فضائل القرآن و جزآن). قرطبى، المقنع، و ابن عطية حدسهاى ديگرى زده اند. در تفسير الطبرى، ج ۱، ص ۲۱ اين دو فراز قرآنى را به دو شخص مختلف به نام خزيمة نسبت مى دهد و اصل ماجرا را به زمان عثمان مى كشاند. بنابه نقل ابن حجر، ج ۱، شماره ۱۳۹۵؛ اُسدالغابة، ج ۱، ص ۳۲۶؛ و ابن عطية، برگ ۲۶، دو آيه پايانى سوره توبه را در زمان ابوبكر و نزد حارث بن خَزْمَة يافته اند. اُسدالغابة، ج ۵، ص ۱۸۰ تنها به نام هاى افراد مختلف اشاره مى كند كه تنها وجه اشتراك شان انصارى بودن شان است.
گاه به اخبار نادرى برمى خوريم دالّ بر اين كه آن آيه گم شده آيه ۲۳ سوره احزاب بوده است؛ فى المثل در المقنع، برگ ۲ ب و قرطبى، برگ ۱۸ ب. مؤلف المبانى، برگ ۷ الف، كه در اين باب، تقريبا هرچه را طبرى، تفسير، ج ۱، ص ۲۰ راجع به جمع عثمان گفته است، در توصيف جمع ابوبكر ذكر مى كند، معتقد است آيه ۲۳ احزاب در تدوين نخست و آيه ۱۲۸ توبه در تدوين دوم افتاده است. بنا به نقل الاتقان، ص ۱۴۳ عمر دو آيه پايانى سوره توبه را نزد حارث بن خزيمة يافت. ديدگاهى كه اين دو آيه را آخرين وحى هاى نازل شده بر پيامبر مى داند، به نحوى با كشف ديرهنگام آنها (كه در بالا ذكر شد) پيوند مى خورد. با اين همه، هيچ گونه ارتباط مسلم و قطعى ميان اين دو ديدگاه نيست. در هر حال، همچنان كه من پيشتر (ج ۱، ص ۲۲۶ به بعد) اشاره كردم، معتبر دانستن اين گونه تخمينها و تقويم هاى تاريخى شايسته نيست. موير (W. Muir) در كتاب Life of Mohamet، ج ۱، ص xxvi كشف ديرهنگام اين آيات را به اين دليل مردود مى شمارد كه همگان اين دو آيه را از وحى هاى متأخر دانسته اند.
4.«صُحُف». دراين باره قس با ادامه، ص ۲۴.
