و ناگوار است...
و يا در خطبه 47 شهر كوفه را مورد مذمت قرار مى دهد و در خطبه 70 اهل عراق را مذمت مى كند و نيز در خطبه هاى ديگر 1 برخى اقوام را نكوهش يا ستايش مى كند كه با توجه به تاريخ صدور آنها مى توان گفت به زمان يا شرايط خاصى اشاره دارد.
2. تقييد مطلق
ظاهر برخى از احاديث اگر بدون زمينه ها و سببهاى صدور آن ملاحظه شود، موهم معنايى مطلق است؛ اما وقتى همراه با زمينه هاى آن در نظر گرفته شود باعث تقييد آن معناى مطلق مى شود ، براى نمونه ، قال رسول اللّه صلى الله عليه و آله:
الفرار من الطاعون كالفرار من الزحف۲؛فرار از طاعون مانند فرار از جنگ است.
اگر به اين حديث، بدون در نظر گرفتن سبب صدور آن نگاه كنيم ، اين معنا استنباط مى شود كه فرار از طاعون در هر شرايطى مذموم است؛ در حالى كه اگر به سبب صدور آن آگاهى پيدا كنيم ، اين معناى مطلق مفيد خواهد شد، و آن مورد عبارت است از فرار از طاعون در صورتى كه مردم در حال جنگ با دشمن هستند. صدوق در معانى الاخبار درباره سبب ورود اين حديث مى نويسد:
برخى از امام موسى بن جعفر عليه السلام سوال كردند: اگر در شهرى طاعون بيايد مى توان از آن شهر فرا كرد؟ حضرت فرمود: بله. گفتند: اگر در روستايى طاعون بيايد جايز است فرار از آن؟ فرمود: بله. گفتند: اگر در خانه اى طاعون بيايد فرار جايز است فرمود: بله. گفتند: از پيامبر حديث شده كه فرار از طاعون مانند فرار از جنگ است. حضرت فرمود: رسول خدا اين حديث را درباره مردمى گفت كه در مرزهاى مسلمان و در حال جنگ بودند و طاعون در آن منطقه آمده بود سپس آنها منطقه را خالى مى كردند و از آنجا فرار مى كردند آنگاه رسول خدا درباره آنها اين حديث را فرمود.۳
بنابراين ، يكى از فوايد شناخت اسباب صدور اين است كه برخى از احاديثى كه موهم معناى مطلقى هستند، مقيد مى شود.
3. رفع غرابت و استبعاد
ظاهر برخى روايات و معناى تحت اللفظى آن، مفهم معنايى غريب و غير قابل قبول است؛ اما
1.ر.ك: همان، خطبه هاى ۱۲۸، ۱۵۵، ۱۹۷ و نامه ۲ و ۲۸.
2.معانى الاخبار، ص ۲۵۴.
3.همان.
