به ذكر اسامىِ همه، كتاب مطوّل۱ شود؛ امّا تنىچند را كه معروفترند به مذهب جبر، ياد كرده شود. به توفيق خدا، و هو ربّنا الأعلى.
اوّلاً بوالعلاء مَعَرّى ۲ جبرىمذهب بود كه بر قرآن و محمّد انكار كرد و أبوالعيناء۳خود معروف است كه مجبّر و مشبّهى بود، آنگه فلسفى شد، و واضعِ مذهبِ جبر، أبوالحسن أشعر۴اوّل گبر بود، پس معتزلى شد كه شاگرد بوهاشم بود و داماد بوعلى جُبّائى معتزلى،۵ آنگه مذهبِ جبر اختيار كرد. جهم صفوان۶مجبّر بود. ابن الكُلّاب ۷ مجبّر و مشبّهى بود. بوبكر باقلانى۸ رأس و رئيس مجبّره بود و خطبه كرده است مِلْء ۹ از جبر و تشبيه تا نفى توحيد و عدل كه به ذكر آن كتاب ۱۰مطوّل شود و همه مجبّران دارند و خوانند. حسينِ منصورِ حلّاج ۱۱ دعوىِ أنا الحق كرد تا خليفهاش۱۲ در بغداد برآويخت، مجبّر و مشبّهى و صاحب كرامات بود. ابوالفتوح حمدانى، اوّل مُجْبر بود آنگه ملحد شد. مسعود زورآبادى كه شاگرد بوالمعالى جوينى بود، ملحد شد، مجبّر بود و بر قلعه ۱۳ شد، از مُجبْرى در ملحدى شد و خراسان معروف بود. اينان و مانندِ اينان همه مجبّر و مشبّهى بودند و بر آن مُردند.
و اين مذهبِ جبر، هيچ عالمى فاضلى عابدى عفيفنفسى اختيار نكند، مگر
1.ع - ث - ب: «كتابها مطول». م: «كتابهاى مطول».
2.چون ترجمه و شرح حال اين اشخاص معروف و در كتب دسترس از قبيل الكنى و الالقاب و نظاير آن مذكور است، در اينجا ما به آن نمىپردازيم.
3.همان.
4.ملء، يعنى پُر؛ چنانكه در آيه است: «مِلْءُ اْلأَرْضِ ذَهَباً» .
5.صفحه «۱۸۹» چاپ قديم
6.مراد حسين بن منصور حلاج است كه حالش معلوم است.
7.ع: «تا خليفهش». ب - م - ث: «تا خليفه شود». ح: «تا خليفه او را».
8.مراد قلعه طبس گيلكى است كه در سابق (ص ۱۳۹) به اين عبارت به آن تصريح كرده است: «ششم اين جماعت مسعود زورآبادى بود از فحول علماى خراسان، شاگرد خواجه امام ابوالمعالى جوينى سنى. و اين مسعود نود ساله بود. مفتى طايفه به آخر كار به قلعه طبس گيلكى رفت و ملحد شد» و در همان مورد (ص ۱۳۶ - ۱۳۷) شرح حال ابوالفتوح حمدانى نيز به تفصيل ذكر شده است.