قبيح و اراده آن، آن را فضيحت مىخواند، ما قبول كرديم، و خلافِ اين گفتن و همه قبايح را - از كفر و زنا و ناشايست - به خداى تعالى حوالت كردن، * 1 خواجه سنّى را مبارك باد! تا به مذهبِ او خالقِ همه أشيا خداى باشد، و ما بحمد اللَّه خود را فاعل دانيم و خوانيم. امّا اجراى خالقى الّا در قديم تعالى نكنيم كه خالقِ همه أجسامِ عالم و أعراضِ مخصوصه او است و لا يدخل 2 جنسُها تحتَ مقدورِ القدر. و مشاركت لازم نباشد چون دو فعل را به دو فاعل حوالت كنند. مشاركتْ خواجه مجبّر را لازم است كه در يك فعل گويد: حدودِ آن تعلّق به خداى دارد و كسبش تعلّق به بنده و وجودِ هر يك بىآن دگر محال باشد؛ تا مقدورِ واحد صحيح داند بين القادرين! و نداند كه برين اصل لازم شود كه فعلى از وجهى روا باشد كه موجود باشد و همان فعل در آن حال معدوم باشد. پس خواجه دعوىِ شركتِ خداى دير است كه كرده است 3 و به مذهبِ مسلمانان حوالت مىكند. و چون اين حجّت معلوم شود، آن شبهت كه آورده است زايل باشد. إن شاء اللَّه.
و آنچه شبهت كرده است كه «اللَّهُ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ» 4 و بايد كه به ظاهر آيه خالق همه أشياء خداى باشد، آخر از لغت و قرآن بايستى كه اين مايه بدانسته بودى كه «كُلّ» به معنى «بعض» آيد؛ چنانكه بارى تعالى در قصّه ابراهيم گفت: «ثُمَّ اجْعَلْ عَلى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا» 5 و دانيم كه كوه طبرك 6 آنجا نبود. و در قصّه بلقيس مىگويد: 7«وَ اُوتِيَتْ مِنْ
1.صدر آيه ۶۲ سوره مباركه زمر.
2.ح - د (به جاى عبارت ميان دو ستاره): «پس اگر مىگويد: منزه است بارى تعالى و متعالى است از فعل قبيح، و از ارادت اين مىخواهد، ما قبول كرديم و اگر خلاف اين مىگويد و همه قبايح را - از كفر و زنا و ناشايست - به خداى تعالى حواله مىكند».
3.ع: «و الا يدخل». و گويا پيدايش الف از انعطاف لام كلمه «لا» پديد آمده است.
4.ث - م - ب: «پس خواجه دعوى شركت خدا مىكند، دير است كه كرده است». ح - د: «پس خواجه شركت خداى تعالى درست كرده».
5.از آيه ۲۶۰ سوره مباركه بقره.
6.مراد از كوه «طبرك» همان كوه است كه قلعه طبرك بر بالاى آن بوده و به طور وفور به عنوان «قلعة طبرك» در تواريخ و بالخصوص تواريخ سلاجقه نام آن برده شده است. و ياقوت در معجم البلدان گفته: «طبرك بفتح أوّله و ثانيه و الراء و آخره كاف: قلعة على رأس جبيل بقرب مدينة الري على يمين القاصد إلى خراسان، و عن يساره جبل الريّ الأعظم، و هو متّصل بخراب الرّي، خرّبها السلطان طغرل بن أرسلان... في سنة ۵۸۸ (آنگاه به شرح تخريب قلعه نامبرده پرداخته است بهتفصيل)».
7.صفحه «۴۸۹» چاپ قديم