كفايت است و دلالت بر ايمان بوطالب بىنهايت است. ۱
اما معارضهاى هست اين كلمه را: عجب نيست كه رافضى بوطالب را با چندين منزلت «مؤمن» گويد، و «عليه السلام» نويسد؛ طرفهتر ۲ آن است كه ناصبى از ركاكتِ عقل و بىدانشى، معاويه را با اظهارِ خصومتِ علىِّ مرتضى كه به اجماعِ اُمّتْ امام است و عداوتِ او ۳ و بغى بر او، امامِ حق داند و أميرالمؤمنين خواند! آنجا نصرتِ مصطفى كافرى است و اينجا عداوتِ مرتضى أميرالمؤمنينى است! و يزيدِ حسينكُش أميرالمؤمنين است! و برين قياس مىكن تا بدانى كه همه از چيست؛ از عداوتِ و بُغضِ على است.
اما جواب آنچه گفته است كه: «رسول - عليه السلام - گفت كه شبِ معراج بوطالب را ديدم در آتشى تُنُك»، حاشا كه گفته است و خبرى بىاصل است و حديثى بىنقل نادر است. نمىدانم تا بوطالب در دوزخ چرا بود؟ اگر به سببِ كفر بود، بر خلافِ مذهبِ خواجه مجبّر است كه چون جزا بر عمل نيست و روا باشد كه بوجهلِ كافر ۴به قيامت به بهشت شود و بُلقاسِم ۵ مطيعِ بىگناه به دوزخ شود، و آن همه به مشيّت و اراده مالك الملك تعلّق دارد. ندانم تا پيش از قيامتْ بوطالب را چگونه به دوزخ بردهاند و يُمْكِنْ كه بوطالب خود مؤمن باشد، امّا خدايش به دوزخ فرستاده باشد كه مالك الملك است. پس بر اصلِ خواجه مجبّر به بهشت رفتن دلالت نباشد بر
1.در تعليقه ۳۸ در پيرامون ايمان ابوطالب عليه السلام بحثى گذشت و براى تكميل آن رجوع شود به تعليقه ۱۸۳.
2.ح: «عجب».
3.يعنى: و با اظهار عداوت او.
4.صفحه «۵۱۳» چاپ قديم
5.ع - م - ب: «بلعام». ح: «پيغمبر». در برهان قاطع گفته: «بلعام با عين بىنقطه بر وزن فرجام، نام پسر باعور است كه او زاهدى بوده مستجابالدّعوه در زمان موسى عليه السلام، عاقبت ايمانش به باد رفت. و به حذف الف نيز آمده است كه بلعم باشد». پس تصحيح قياسى است و مراد از «بلقاسم» پيغمبر خاتم صلى اللَّه عليه و آله است و منطبق با نسخه «ح» است كه در آن به جاى «بلقاسم» كلمه «پيغمبر» ذكر و ضبط شده است؛ چنانكه به آن تصريح شد. و تأييد مىكند اين تصحيح را آن كه قرينه اين اسم در عبارت متن «بوجهل» است كه در مقابل «بلقاسم» قرار دارد؛ چنانكه گويند: «لكلِّ موسى فرعون». و گويا اختيار «بلقاسم» در عبارت متن براى مقابله با «بوجهل» براى اين است كه هر دو كنيه مُصدَّر به كلمه «أبو» هستند و هر يك در افاده معنى مراد واضحتر و معروفتر.