قلعه گرد كوه را - كه در قديم گنبدان دِز مىگفتند و بعدها از قلاع معتبر اسماعيليّه در ولايت قومس شد - گرفت و در نيمه شعبان آن سال، بر آن قلعه دست يافت و از جانب خود، رئيس مظفَّر مستوفى را كه سابقاً در اصفهان، پنهانى در سلك پيروان احمد عطّاش از دُعاتِ معتبر نزاريّه در آمده بود، بر آن قلعه حاكم كرد و رئيس مظفّر به زودى در حدود مابينِ قومس و خراسان و مازندران، املاكى زياد خريد و مُكنت و نفوذ بسيار به هم زد و بر تمام ناحيه دامغان و گرد كوه تسلّط پيدا نمود. و چون سابقاً آلتون تاق پدر حبشى به او محبّت بسيار كرده بود، به پاس خدمات پدر نسبت به حبشى نيز حُسن خدمت به خرج مىداد و جميع ذخاير و خزاين حبشى را به گرد كوه حمل كرد و پسر او اسماعيل را به فرزندى پذيرفت و در تربيتِ او كوشيد و جميع اخراجات او و خدم وَحَشم او را از مال خاصّ خود مىداد. رئيس مظفّر بر گرد كوه مستولى بود تا حبشى در سال 493 كشته شد، آنگاه عقايد باطنى خود را افشا كرد و قلعه را به تصرّف حَسن صبّاح داد و از جانب حسن، چهل سال ديگر بر قلعه مزبور، رياست داشت».
از بيانات گذشته، شرح حال اين دو نفر به اندازه كافى معلوم شد.
امّا اَمكنه نامبرده، ظاهراً مراد از «كندان» همانا «گنبدان» است كه در قديم آن را «گنبدان دژ» مىگفتهاند و همان قلعه گرد كوه بوده است، چنانكه در بيانات گذشته نقل شد. و بعيد است كه مصحَّف و محرَّف «كندران» باشد كه ياقوت آن را چنين معرّفى مىكند: «كندران - بالضمّ ثمّ السكون ثمّ الضمّ و راء و آخره نون - : من قُرى قائن طبس».
و مراد از «سيستان» معلوم است.
و مراد از «اسفيدان» همان است كه اكنون موجود و در جغرافياى رزمآرا و غير آن، به تفصيل معرّفى شده و در 40 كيلومترى جنوب خاورى بجنورد واقع شده است.
و «جاجرم» نيز معلوم است و يكى از دهستانهاى بخش حومه شهرستان بجنورد است و به تفصيلِ تمام، در جغرافياى رزمآرا و غير آن، معرّفى شده است.
تعليقه 55
حسن صبّاح و مرزبان تاج الملك
1. حسن صبّاح
اينكه مصنّف رحمه اللَّه عليه درباره حسن صبّاح گفته (ص 124، س 10): «و خانه در روده داشت در شهر رى به كوچه صوفى دبير، استاد عبدالرزّاق بيّاع بود، همكار تاج الملك صوفى مجبّر، نه به در مصلحگاه نشست و نه به در زامهران»؛
مقريزى در كتاب المقفى در ترجمه حسن صبّاح گفته: «الحسن بن الصّبّاح الرّازي رئيس الإسماعيليّة، المعروف بالكيّال، كان رجلاً شهماً كافياً عالماً بالهندسة و الحساب و النُّجوم و السِّحر و غير ذلك، فمالَ إلى دعوة الباطنيّة، و صار تلميذاً لأحمد بن عبد الملك بن عطّاش الطبيب، و كتب