اللؤلؤة. و در منتهى الأرب گفته: «خوضة - بالفتح - : دانه مرواريد». و نيز فيروزآبادى در قاموس گفته: و ذهب مُفَرَّدُ: مُفَصَّلٌ بالفريد. و در تاج العروس در شرح اين كلام گفته: و ذهبٌ مفرّد، أي كمعظّم، مفصّل بالفريد و مِن سجعات الأساس؛ كم في تفاصيل المبرّد من تفصيل فريد و مفرّدٍ. و نيز فيروزآبادى گفته: الفريد: الشذر يفصّل بين اللؤلؤ و الذَّهب. الجمع: فرائد. و الجوهرة النَّفيسة كالفريدة، و الدرّ إذا نظم و فصّل بغيره، و بائعها و صانعها فرّاد. و در تاج العروس ضمن شرح اين كلام گفته: و قال إبراهيم الحربي: الفريد: جمع الفريدة، و هي الشذر من فضّة كاللؤلؤة. و فرائد الدرّ: كبارها.
پس به خوبى روشن شد كه مفاد عبارت «أربعمائة مَنّ لؤلؤاً» با مفاد عبارت «چهارصد من خوضه مفرّد» يكى است. پس گمان مىرود كه مرحوم سيّد على خان، اصل عبارت اين ترجمه را يا از كتاب نقض برداشته و يا از كتابى كه مؤلّف آن از كتاب نقض برداشته بوده است؛ و اللَّه أعلم».
تعليقه 100
متملّكان و رؤسا و سادات رى و قزوين
اينكه گفته: «و درجه و مرتبت سيّد كبير شمس الدين الحسنى، خود پوشيده نماند (تا آخر)».
گويا مراد از اين شخص، سيّد شمس الدين پدر سيّد فخر الدين رحمه اللَّه عليه است كه مصنّف رحمه اللَّه عليه كتاب تنزيه عايشه را به اشاره او به رشته تحرير در آورده است (رجوع شود به ص 83 چاپ اوّل نقض).
اينكه مصنّف رحمه اللَّه عليه گفته (ص 243): «و سيّد عماد الدين عبدالعظيم الحسني القزوينى امام جيلان و ديلمان و جهاد او با ملحدان (تا آخر)».
مراد، همان است كه در كتب فريقين، نام او و شرح عظمت و رفعت قَدْر او به چشم مىخورد.
منتجب الدين رحمه اللَّه عليه در فهرست گفته: «السيّد عماد الدين عبدالعظيم بن الحسن بن عليّ أبو الشَّرف الحسني نقيبُ السادة بقزوين، و ادّعى فيه أهل جيلان الإمامة، و كان بها صاحب الجيش، ففرّ منها، فاضل فقيه صالح». و غالب متأخّران علماى رجال - مانند شيخ حرّ عاملى در جزء دومِ أمل الآمل و صاحب تنقيح المقال و غير ايشان - در ترجمه وى به نقل همين عبارت منتجب الدّين اكتفا كردهاند.
حمداللَّه مستوفى در تاريخ گزيده (ص 842 نسخه چاپ لندن به اهتمام برون، و ص 797-798 چاپ طهران به سال 1339 به تصحيح دكتر نوايى) در فصل هفتم از باب ششم - كه در ذكر قبائل قزوين و معرّفى بزرگانى است كه از آنجا برخاستهاند گفته: «شريفترين قبايل جهان ساداتاند و سادات قزوين به زهد و ورع و تقوى و علم و ادب و قطع طمع متحلّىاند و درويش و توانگرِ ايشان از طمع به ديگران محترز باشند و رسم سؤال در ايشان نيست و از كسب خود خورند و سادات بزرگ مستجابُ الدَّعوه در ايشان بودهاند؛ چون سيّد رضا و سيّد عماد الدين عبدالعظيم الحسنى النَّقيب كه از اَكابر نقباى زمان خود بود و متّقى و پرهيزگار و مقبولِ عند الخواصّ و العوام و املاك بسيار داشت، از او نسل نيست».
نگارنده گويد: چون عبارت فهرست منتجب الدين رحمه اللَّه عليه در ترجمه سيّد عبدالعظيم مورد بحث مبهم و پيچيده است و به اصطلاح معروفِ كنونى محتاج به تجزيه و تحليل و استخراج لُبّ كلام و مغز سخن