عقل در نظرگاه ميرزا مهدى اصفهانى - صفحه 172

نتواند بود، مانند نماز با تمام خصوصيّات آن. زيرا عقل ـ گرچه بعد از سماع از پيامبر ـ آن را از مفطورات و مخزونات خود نمى‌يابد، برخلاف حكمى مثل جهاد با دشمنان دين...
خلاصه آنكه در مورد حكم مسموع نيز ناگزير بايد به خلفاى الهى و پيامبران خدا رجوع كرد، همان‌گونه كه در مورد حكم مطبوع چنين است...
چنان‌كه گفته شد، ايشان در هر دو حوزه عقلى، ضرورت مراجعه به انبياء را قائل است.
در مستقلّات و فطريّات (= عقل مطبوع) از جهت رفع حجب عقلى و اِثاره فطريّات؛ و در عقل مسموع از جهت تعليم حقايق غير مستقلّه و غير فطرى و احكام غير عقلى؛ چون عقل، به خاطر عصيان محجوب مى‌شود و رفع حجاب از روى عقول محجوب، كار انبياست. ايشان چنين مى‌گويد :
... يُمكنُ مِن هذه الجهة أيضآ اثباتُ لزومِ نصبِ الخليفةِ، إذ العقولُ قد تَحجُبُ عن المستقلّاتِ أيضآ لِكثرةِ اعمالِ الشرور وِلانغمارها في القبائحِ حتّى تَحجُبَ عَن قبحِها؛ و ذلکِلأنّ مِن عَادةِ النفوسِ أنّهم إذا تَوَغّلوا في آرتكابِ قبيحٍ و أوجَدُوه مَرّاتٍ مُتعدّدة، يرفَعُ قبحَ ذلِکَ القبيحِ عن أعينِهم كما هُو نُشاهِدُ بالنسبةِ إلى أكثرِ النّفوسِ. فَيعتقدِون حقيقةً حسنَ أكلِ أموالِ النّاس بالظلمِ و يمدحُون فاعلَه بأنّه سَيّاسٌ. فَاُحْتِيجَ إلى خليفةٍ من اللهِ، حتّى يُنبَّهَ تلکَ العقولَ المحجوبةَ إلى قبحِ هذِهِ الأفعالِ۱
از اين جهت نيز اثبات لزوم نصب خليفه ممكن مى‌شود، چرا كه عقول، از مستقلّات نيز محجوب است، به دليل فراوانىِ كارهاى زشت و فرو رفتن در قبايح تا آنجا كه نسبت به قبح اين زشتى‌ها نيز محجوب شده است.
توضيح اينكه يكى از عادتهاى نفوس آن است كه وقتى در ارتكاب كار زشت فرو رفتند و بارها آن را انجام دادند، قبح آن كار قبيح از ديدگان آنها برداشته مى‌شود، چنانكه در بيشتر نفوس مى‌بينيم. در اين حال، حقيقتآ خوردن

1.الكلام في حجّيّة القرآن، ص ۷

صفحه از 173