اصحاب طبايع با اعتقاد به تركيب اجسام از عناصر چهارگانه: حرارت، برودت، رطوبت و يبوست، براى طبيعت اشيا، احكام و آثارى قائل بوده‏اند كه از نظر متكلّمان امامى با آموزه‏هاى دينى، ناسازگار ارزيابى شده است. از مجموع سخنان متكلّمان چنين بر مى‏آيد كه قول به طبيعت اشيا، توالى فاسدى دارد. قدم طبايع، انتساب افعال به جمادات و صدور جبرى فعل از آنها^۱ و انكار معجزه يا خرق عادت، سه پيامد نادرست قول به طبايع بوده كه متكلّمان را از سده‏هاى پيشين به نقد اصل مسئله سوق داده است. نخستين نقدى كه در اين باره مى‏شناسيم، ظاهراً اثرى از هشام بن حكم با عنوان الرّد على أصحاب الطبائع است.^۲ به عنوان پيشينه بحث در متون تفسيرى، به نقد شيخ طوسى در اين باره مى‏توان اشاره كرد. وى قصّه اصحاب كهف را دليل بر توانايى خدا بر نقض عادت از طريق معجزه و جريان تدبير عالم بر حسب اختيار و نه ايجاب طبايع دانسته است. ^۳وى در جايى ديگر از تبيان روايت بلخى از آموزه طبع را گزارش و نقد كرده است. وى مى‏گويد: بلخى با استدلال به آيه (وَهُوَ الَّذِى يُرْسِلُ الرِّيَحَ بُشْرَا بَيْنَ يَدَىْ رَحْمَتِهِ حَتَّى‏ إِذَآ أَقَلَّتْ سَحَابًا ثِقَالًا سُقْنَهُ لِبَلَدٍ مَّيِّتٍ فَأَنزَلْنَا بِهِ الْمَآءَ فَأَخْرَجْنَا بِهِ مِن كُلِ‏ّ الثَّمَرَ تِ كَذَ لِكَ نُخْرِجُ الْمَوْتَى‏ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ)^۴ بر آن رفته كه بسيارى از امور با طبع به وجود مى‏آيد. با اين توضيح كه خداوند متعال در اين آيه بيان فرموده كه ميوه‏ها را با