براى اثبات عقايد دينى با بيان براهين و دفع شبهات (مخالفان) توانايى حاصل مىگردد». ۱
جرجانى و فاضل مقداد، با تعريف كلام به دانش بحث كننده از ذات و صفات خداى متعال و احوال ممكنات از مبدأ و معاد بر پايه قانون اسلام، قيد اخير را فارق كلام از فلسفه شمرده است.۲
محقّق كركى، كلام را دانش بحث كننده از ذات و صفات و افعال خدا و نبوّت و امامت و معاد بر پايه قانون اسلام شمرده است.۳
عبد الرزّاق لاهيجى، با بررسى تعاريف ايجى و تفتازانى، خود تعريف زير را شايستهتر دانسته است: «كلام، صناعتى نظرى است كه به وسيله آن، توانايى اثبات عقايد دينى به دست مىآيد».۴
تعاريف گوناگون از كلام را در دو گروه مىتوان جاى داد: در دستهاى از تعاريف، مانند تعريف ايجى، ابن خلدون۵ و لاهيجى، بر شأن دفاعى و تبليغىِ كلام (دفاع از آموزههاى دينى و اثبات آن براى ديگران) تأكيد شده و در تعاريف مقرى نيشابورى، ابن ميثم، علّامه حلى، جرجانى در كتاب التعريفات، فاضل مقداد و محقّق كركى، بر كاركرد معرفتبخشىِ آن تأكيد رفته است.۶بدين معنا كه كلام در درجه نخست، دانش دستيابى به معرفت تحقيقى به باورهاى دينى است و كاركرد دفاعى آن در درجه دوم اهميت قرار دارد.
1.شرح المواقف، ج ۱، ص ۳۴ - ۳۵.
2.كتاب التعريفات، ص ۸۰؛ الأنوار الجلالية فى شرح الفصول النصيرية، ص ۱۰۰.
3.رسائل الكركى، ج ۳، ص ۱۷۴. محقّق، اين تعريف را در شرح الألفية والنفلية شهيد اوّل بيان كرده است. براى تعريف شهيد اوّل، ر.ك: الألفية والنفلية، ص ۳۸ - ۳۹.
4.شوارق الإلهام فى شرح تجريد الكلام، ج۱، ص۵.
5.ر.ك: مقدّمه ابن خلدون، ص ۴۵۸: «علم يتضمّن الحجّاج عن العقائد الايمانية بالأدلّة العقلية و الردّ على المبتدعة المنحرفين فى الاعتقادات عن مذاهب السلف و أهل السنّة».
6.براى وظايف و كاركردهاى دانش كلام در متون كلامى متقدّم، ر.ك: شرح المواقف، ج ۱، ص ۵۱؛ شوارق الإلهام فى شرح تجريد الكلام، ج۱، ص ۱۱؛ البراهين القاطعة فى شرح تجريد العقائد الساطعة، ج۱، ص ۶۹. براى اين بحث در منابع معاصر، ر.ك: كلام و عقايد، ص ۱۶؛ هندسه معرفتى كلام جديد، ص ۶۹.