در واقع، رى، حوزهاى دلگشا و پرآب، با باديههاى گرانمايه است و همين سرزمين بود كه عمر بن سعد را واداشت تا به كشتن حسين بن على عليه السلام دست بزند. او اظهار مىكرد كه فرمانروايى رى، روشنىبخش چشمانش است و شايد به خاطر همين مسئله است كه در احاديث، از سرزمين رى، به عنوان سرزمينى نفرين شده - كه كنار توفانى از گرد قرار گرفته و خاكش لعنت زده است - ، ياد مىشود. ۱
گفته شده كه شخصى به نام روى بن بيلان بن اصفهان، رى را پايهگذارى كرده است. او را از فرزندان بيلان بن اصفهان بن فلوج بن سام بن نوح خواندهاند و در بعضى اقوال، به جاى واژه بيلان، بنى شيبان بن اصفهان نيز ديده مىشود. رى داراى قلعهها و مساجد فراوانى است. مسجد جامع رى يا جامع عتيق يا جامع مهدى، بزرگترين مسجد رى در عهد اسلامى و از بناهاى محمّدِ مهدى خليفه عبّاسى بود. مهدى، در خلافت منصور به رى آمد و شارستان رى را ساخت و گرد آن، خندقى به وجود آورد و در آن، مسجد جامعى احداث كرد. اين كار به دست عماد بن ابى الخصيب انجام پذيرفت. وى نام خويش را بر ديوار مسجد نوشت و تاريخ آن را در سال 158ق، ضبط كرد و براى شارستان، كهندژ يا قلعهاى طرح افكند كه خندقى ديگر آن را در ميان داشت و اين مجموعه را «محمّديه» نام نهاد. ۲
اهالى رى و اكثر ولايات آن، شيعه اثنى عشرى اند، به جز ديه قوهه يا كوهه (در حوالى بىبى شهربانوى كنونى) و چند موضع ديگر كه حنفىاند.
در رى، اهل بيت عليهم السلام بسيار مدفوناند و از اكابر و اوليا بسيار آسودهاند، همچون: ابراهيم خواص، كسائى سابع قرّاءالسبعة، محمّد بن الحسن الفقيه، شيخ جمال الدين ابو الفتوح و جوانمرد قصّاب. ۳ در واقع، شيوخ مقدّم و پيروان محتشم از اقصى بلاد شام، حجاز و مغرب، پاىافزار در پاى كرده و هزار فرسنگ زمين مىپيمايند تا به
1.أحسن التقاسيم فى معرفة الأقاليم، ص ۵۷۴.
2.پژوهشى در شاه نامه، ص ۶۹.
3.نزهة القلوب، ص ۵۹.
