مسلمانان در زمان مناسب، اين امر را انجام مىدهند:
و اگر مقدّراً چنين نكنند، چنگ و چغانه نزنند و نرد و شطرنج نبازند و خمر و فقاع نخورند كه برخى مذاهب اهل سنّت در آن روزگار، اين كارها را مُجاز مىشمردند. ۱
شركت در مجالس ديگران، از ديگر اقدامات دائمى شيعيان است. خواجه سنّى اظهار مىكند كه: «شيعه به مجلس مخالفان خود شود، ۲ در حالىكه شيخ عبد الجليل با آوردن آيه هفده سوره زمر:(فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أحْسَنَهُ)، نه تنها اين كار را نكوهش نكرده، بلكه پسنديده نيز به شمار آورده است. ۳
در واقع، شيعيان زمانى به مجلس ديگران مىروند كه بدانند، آن عالم و گوينده، نفاق نمىكند و به طمع سيم دنيا و اميد قبول حضور در ميان عوام و خواص شيعه، در مذهبْ مداهنه نمىكند و تعصّب ندارد. تنها در اين صورت، شركت كردن خود را مجاز دانسته و به مجلس او همچون مجلس مقيمان شهر مىروند تا ثابت كنند كه مداهنه و نفاق و تقيّه به كار نبردهاند. ۴
در اين جا سعى مىشود به بررسى شهرهاى شيعهنشين در سه حوزه اصلىِ: عراق عجم، حاشيه خزر و خراسان پرداخته شود.
الف. حوزه عراق عجم
1. قم
شهر قم همواره از شهرهاى مهم شيعهنشين ايران بوده است و آن را بايد نخستين شهر شيعه در حوزهاى دانست كه در جغرافياى تاريخى، به نام ايران شناخته مىشود؛ زيرا پيشينه تشيّع آن به ربع آخر قرن اوّل هجرى باز مىگردد. درست در حالىكه ايران آن زمان، هنوز گرفتار كشمكش بين پذيرش اسلام و باقى ماندن بر دين آبا و اجدادى
