فارسى است. ^۱
همچنين حمد اللَّه مستوفى مى‏گويد:
مردم آن‏جا شيعه اثنى عشرى اند و به غايت متعصّب و اكثر آن شهر، اكنون خراب است؛ امّا بارويش بر جاست و حقوق ديوانى آن به تمغا مقرّر است. ^۲
اين نكته شايان ذكر است كه نه مستوفى و نه هيچ‏كدام از نويسندگان قديم، نامى از مزار حضرت معصومه عليها السلام نياورده‏اند، در صورتى كه اين شهر هميشه به‏عنوان يكى از مراكز شيعه، شهرت داشته است. ^۳ در توصيف اصطخرى در مورد اين شهر چنين اشاره مى‏شود:
مردم اين ناحيه تنگ معيشت باشند، آب چاه خورند و بر مذهب شيعه اند و اصل ايشان بيشتر از عرب است. ^۴
در حقيقت، مجموع سخنان نويسندگان قديم، دلالت بر شيعه بودن مردم اين ناحيه دارد و به قول شيخ عبد الجليل:
چون ذكر قم برود، ديگر ذكر مذهب، بى‏فايده باشد؛ زيرا كه در قم، جز شيعى‏مذهب نباشد. ^۵
آثار اسلام و شعار دين در آن‏جا به قوّت باقى است؛ منبرهاى باتكلّف، مناره‏هاى رفيع، كراسى علما، عقود مجالس، كتاب‏خانه‏هاى پُر از كتب طوايف، مدرسه‏هاى معروف، مفسّران عالم، ائمّه نحو و لغت، شعرا فقها و متكلّمان بزرگ، زهّاد متعبّد، اهل بيوتات از علوى و رضوى و تازى و ديالم و... همه در اين شهر حضور دارند. هر سحرگاه از چند مسجد و مناره، آواز موعظه و بانگ نماز متواتر و هر روز در مساجد و مدارس و در سراهاى بزرگان، ختم قرآن معهود است. هر سال مال‏هاى فراوان از