رساله بررسی تطبيقی قلمرو حجيت عقل در تفسير وحی دفاع شد

پایگاه حدیث نت: «محمّدهادی قهاری كرمانی» دانشجوی رشته معارف اسلامی گرايش قرآن و متون اسلامی، دوشنبه ۲۲ اسفندماه از رساله دكتری خود، در تالار پژوهش دانشكده علوم حديث قم، دفاع كرد.

به گزارش پایگاه حدیث نت ، در چكيده اين رساله دكتری آمده است: «در اين پژوهش برآنيم تا ضمن نفی دو طيف افراطی (تفسير به رأی) و تفريطی (ظاهرگرايی و اخباری گری) كاربرد عقل در تفسير قرآن و تأكيد بر صحت تفسير اجتهادی به عنوان راه اعتدالی بهره گيری از عقل در تفسير وحی، به بررسی قلمرو و محدودۀ حجيت و اعتبار عقل در تفسير اجتهادی قرآن بپردازيم؛ زيرا واقعيت آن است كه در بين مدافعان تفسير اجتهادی نيز در مورد حيطه و دايرۀ حجيت عقل در تفسير قرآن، اختلاف نظر وجود دارد.
از جمله اختلافاتی كه در بين مدافعان تفسير اجتهادی وجود دارد، اختلافی است كه بين مفسران وابسته به «مكتب تفكيك» و مخالفان آنها در زمينۀ قلمرو حجيت عقل در تفسير وحی می باشد.
مكتب تفكيك، به دستگاه معرفتى اطلاق مى‏شود كه معتقد به شناخت‏هاى اصيل و خالص دينى بوده و بر غنا و استقلال تامّ آيين الهى اسلام در عرضۀ معارف نظرى و عملى تأكيد مى‏ورزد و خلط و مزج معارف فلسفى و عرفانى با آموزه‏هاى وحيانى را بر نمى‏تابد. در حقيقت، اين مكتب بر تفكيك و جداسازی قرآن، برهان و عرفان(نقل، عقل و كشف) اصرار دارد، و معتقد است اين ها سه راه و منبع كسب معرفت اند كه محصولات آنها هيچ ارتباطی با يكديگر نداشته و نبايد از داده های هريك از اين منابع معرفت زا، برای فهم و تفسير داده های دو منبع ديگر، بهره جست؛ اما مخالفان مكتب تفكيك بر پيوند و ارتباط قرآن، برهان و عرفان(نقل، عقل و كشف) اصرار داشته و بر اين باورند كه محصولات معتبر هريك از اين سه منبع معرفت زا، می تواند در جهت فهم و تفسير داده های دو منبع ديگر مورد استفاده و بهره برداری واقع شود.
تلاش ما در اين رساله بر آن است تا ضمن تبيين دقيق ديدگاه های مدافعان و مخالفان مكتب تفكيك در زمينۀ قلمرو حجيت عقل در تفسير وحی، حتی المقدور دايرۀ اين اختلاف را محدود كرده و با پافشاری بر نقاط اشتراك و اتفاق دو طرف، زمينۀ تقريب و نزديك سازی دو نظريه را فراهم سازيم. برای رسيدن به اين هدف مهم، لازم بود تا به سراغ تفاسيری كه در اين دو مكتب بر قرآن كريم نگاشته شده برويم تا در مقام اثبات و وقوع، بتوانيم قضاوت و داوری منصفانه ای در مورد ديدگاه های طرفين داشته باشيم. از اين رو، دو تفسير گرانسنگ الميزان و مناهج البيان به عنوان مبنای كار قرار گرفت. البته از ديدگاه های صاحب نظران هر دو مكتب نيز بهره برداری شده است كه مهم ترين آنها آيت الله جوادی آملی و آيت الله سیّدان می باشند كه در حقيقت، به عنوان آينۀ تمام نمای تفكرات صاحبان الميزان و مناهج البيان مطرح هستند.
برای انجام اين تحقيق، ابتدا مراد از عقل و گو نه های آن(عقل منبع و عقل مصباح) روشن گرديد، و بر اساس آن تفسير اجتهادی قرآن به سه گونۀ نقل گرا، عقل گرا و كشف گرا تقسيم بندی شد، و با عنايت به اين كه كشف و شهود، تخصصاً از موضوع رساله، خارج بود، لذا بحث را در مورد دو گونۀ نقل گرا و عقل گرا ادامه داده و كل تفسير الميزان و مناهج البيان مطالعه و مطالبی كه مرتبط با قلمرو حجيت عقل در تفسير وحی بود، جمع آوری گرديد. در طی مرحلۀ فيش برداری روشن شد كه نقاط اشتراك ديدگاه های دو مفسر دربارۀ قلمرو حجيت عقل در تفسير قرآن، بسيار زياد و برعكس آن، نقاط اختلافی بسيار اندك است.
اين رساله در شش فصل سامان يافته است. فصل يكم، تحت عنوان كليات و مبانی به بيان موضوع، هدف، ضرورت، سؤالات، فرضيات و پيشينۀ پژوهش پرداخته شده، و همچنين گزارشی از زندگی نامۀ علامه طباطبايی و آيت الله ملكی ميانجی به اختصار آورده شده است.
در فصل دوم به تحليل مفاهيم مطرح شده در عنوان رساله، يعنی معانی لغوی و اصطلاحی عقل، تفسير وحجيت از ديدگاه دو مفسر الميزان و مناهج البيان پرداخته شده است.
فصل سوم، به بررسی تفسير اجتهادی و تفسير عقلی قرآن و ديدگاه های مختلف دربارۀ آن دو، تخصيص يافته است. در اين فصل به چهار مبحث اشاره شده است: در مبحث يكم، تاريخچۀ تفسير اجتهادی و تفسير عقلی و زمينه های ايجاد آنها تبيين شده است. مبحث دوم به معناشناسی تفسير اجتهادی و تفسير عقلی قرآن اختصاص يافته كه در آن به ديدگاه دانشمندان دربارۀ معنای تفسير اجتهادی و تفسير عقلی، و نقد و بررسی آنها، و نيز گونه های تفسير اجتهادی، اعم از نقل گرا و عقل گرا پرداخته شده است. در مبحث سوم دلايل موافقان و مخالفان تفسير اجتهادی مطرح گرديده است؛ و مبحث چهارم به رابطۀ تفسير اجتهادی با تفسير به رأی- به عنوان مهم ترين آسيب تفسير اجتهادی- اختصاص يافته است.
در فصل چهارم، ضمن بررسی تطبيقی گونه های تفسير اجتهادی نقل گرا در الميزان و مناهج البيان، به اين نتيجه رسيديم كه اين دو مفسر در مورد به كارگيری اين گونه ها در تفسير قرآن ترديدی به خود راه نداده و ديدگاه يكسانی دارند. به عبارت ديگر، در همۀ انواع اين كاربرد عقل در تفسير وحی، نظر هر دو مفسر با يكديگر منطبق بوده و اتفاق نظر دارند.
فصل پنجم به بررسی تطبيقی گونه های تفسير اجتهادی عقل گرا در الميزان و مناهج البيان اختصاص يافته است. حاصل اين بررسی آن شد كه نقاط اشتراك اين دو مفسر در اين مورد، بيش از نقاط اختلافی ايشان است؛ بنابراين به هدف اين پژوهش كه همانا تقريب ديدگاه مدافعان و مخالفان مكتب تفكيك در زمينۀ قلمرو حجيت عقل در تفسير وحی بود، نايل گرديديم.
فصل ششم و پايانی به مبحث مهم و بحث برانگيز تعارض عقل و نقل اختصاص يافته است. در اين فصل، ابتدا محل نزاع دقيقاً روشن شده و سپس راه حلّ های گونه های مختلف تعارض عقل و نقل از ديدگاه صاحبان الميزان و مناهج البيان مطرح، و نقاط اختلاف و اشتراك آنها تبيين گرديده است».
گفتنی است، حجت الاسلام و المسلمين رضا برنجكار به عنوان استاد راهنما، حجت الاسلام و المسلمين محمدعلی مهدوی‌راد و حجت الاسلام و المسلمين فتح‌الله نجارزادگان به عنوان اساتيد مشاور و حجج الاسلام و المسلمين عبدالهادی مسعودی، سيدرضا مؤدب و كاظم قاضی زاده به عنوان اساتيد داور حضور داشتند.
هيئت داوران در پايان با بررسی رساله دكتری، درجه عالی و امتياز ۱۸.۷۵ را در نظر گرفتند.