نتيجه معناشناسي
مفهوم زيارت را در كتب لغت و قرآن کريم ميتوان اينگونه جمعبندي كرد:
اصل در واژه «زور» (که ريشه مشتق زيارت محسوب ميشود)، «انحراف از چيزي و تمايل به سمت چيز ديگر» است که در آن، دو قيد اساسي لحاظ شده است:
اوّل، اين تمايل و انحراف با قصد و اراده صورت گيرد؛
دوم، منشأ زيارت و هدف از آن، الهاه، تفاخر جاهلي و... نباشد؛ زيرا مقابل حق است.
زيارت در متون روايي
در روايات و نصوص اسلامي۱ ، واژه «زيارت» بسيار به كار رفته است و با توجه به نوع استفاده از اين واژه ميتوان گفت كه مفهوم «زيارت» در اين نصوص، کاملاً با مفهوم آن در کتب لغت و قرآن مطابقت دارد.۲
امّا نکاتي مهم و اساسي در باره مفهومشناسي و كاربرد واژه «زيارت» در متون روايي وجود دارد که توجّه به آنها، تأثير فراواني بر تبيين مفهوم زيارت در فرهنگ اسلامي و جهتدهي به آن خواهد داشت.
به کاربردن لفظ زيارت، براي غير انسان
يكي از نکات که با توجه به روايات به دست ميآيد، به كار بردن لفظ «زيارت»، براي انسان و غير انسان است و اين بدان معناست که اين واژه، فقط به ملاقات دو انسان منحصر نيست؛ چنانکه در صحيح بخاري و در مسند ابن حنبل در باره زيارت مسجد قبا و اهميت آن وارد شده است۳ : «... ابنعمر كان يحدث: أن رسول الله كان يزوره راكباً و ماشياً يعني مسجد قباء» ۴.
1.. اين تعبير به دليل آن است که نصوص زيارت، به روايات شيعه منحصر نيست؛ بلکه در منابع اهل سنت نيز، روايات بسياري در اين باره وارد شده است که به برخي از آنها اشاره ميشود.
2.. اين مطلب در نصوص شامل اين واژه کاملاً مشهود است. اين روايات به بيان مفهوم اين واژه در قرآن و بيان قيدهاي آن پرداختهاند. برخي از اين متون در ادامه مقاله خواهد آمد.
3.. در منابع شيعه نيز نصوص فراواني در باره زيارت اماکن مقدّسه، مانند مسجد رسول الله، مسجد کوفه، مسجد سهله و ... وارد شده است (ر.ك: الكافي، ج ۳، صص ۴۸۹ ـ ۴۹۵؛ كامل الزيارات، ص ۷۰ ـ ۸۱).
۴. در آن كتاب اين گونه آمده است: «قال الحافظ الزين العراقي: فيه ندب زيارة مسجد قباء و الصلاة فيه و يسن كونه يوم السبّت لحديث ابن عمر المتفق عليه».
4.صحيح البخاري، ج ۲، ص ۵۷