تبيين هنرى

آنجاكه مولوى مفهوم اصلى حديث را به زبان خودش ودر قالب شعر، به زيبايى بيان مى كند، بدون اين كه هيچ گونه دخل وتصرفى در آن بكند، تبيينات هنرى مولوى است.
امّا گاه نيز باخيال واحساسات خود در متن حديث تصرف كرده و آن را رنگ راى شخصى مى زند، كه از زمره برخوردهاى هنرى مولوى است.
به عنوان بهترين نمونه تبيين هنرى روايت در مثنوى، مى توان به آن چه مولوى در باب «آفات زبان» آورده، اشاره كرد كه به خوبى بيانگر مجموعه احاديثى است كه در اين باره از پيامبر صلى الله عليه و آله وسلم و ائمه اطهار عليهم السلام رسيده است.

اى زبان تو بس زيانى مر مراچون تويى گويا، چه گويم من ترا
اى زبان هم آتش و هم خرمنىچند اين آتش در اين خرمن زنى
اى زبان هم گنج بى پايان تويىاى زبان هم رنج بى درمان تويى
(دفتر اول ـ ابيات 12 ـ 1709)
در مجموع بيش از 15 گونه از رذايل اخلاقى وآن چه مورد مؤاخذه واقع خواهد شد، به زبان مربوط دانسته اند. مولوى، با تشبيهى هنرمندانه زبان در دهان را به آتش زنه و آتش گيره تشبيه مى كند كه آن را درمحل تاريك و در ميان پنبه زار برافروخته اند. پيداست كه شعله و لهيب وقتى در پنبه زار افتاد، چه نتايج شومى به بار مى آورد. به واقع او با «اين تشبيه كه در ادربيات فارسى بى سابقه است » ¹ زيان هاى غير قابل جبرانى را كه از سخن گفتن نسنجيده به بار مى آيد، چنين تبيين مى كند:

اين زبان چون سنگ و فم آهن وش استو آن چه بجهد از زبان آن آتش است
سنگ و آهن را مزن بر هم گزافگه ز روى نقل وگه از روى لاف