7ـ استاد مصباح يزدى
ايشان شناخت حضورى خداوند متعال را شناخت شهودى دانسته و از شناخت حصولى و عقلى به شناخت غايبانه تعبير نموده، مىنويسد:
منظور از شناخت حضورى نسبت به خدا، اين است كه انسان بدون وساطت مفاهيم ذهنى، با نوعى شهود درونى و قلبى با خدا آشنا شود.
به عقيدهى ايشان، مرتبهى ضعيف اين شناخت حضورى نسبت به خداوند سبحان، چون ناآگاهانه است، براى به دست آوردن جهانبينى آگاهانه كفايت نمىكند. سپس دربارهى معرفت حصولى مىنويسد:
منظور از شناخت حصولى اين است كه انسان به وسيلهى مفاهيمى كلّىـ از قبيل «آفريننده، بىنياز، همهدان و همه توان و....» ـ شناختى ذهنى و به يك معنا «غايبانه» نسبت به خداى متعال پيدا كند.... آنچه مستقيما از كاوشهاى عقلى و براهين فلسفى به دست مىآيد، همين شناخت حصولى است؛ ولى هنگامى كه چنين شناختى حاصل شد، انسان مىتواند در صدد دستيابى به شناخت حضورى آگاهانه نيز برآيد. ۱
جملهى آخر ايشان دلالت دارد كه علم حضورى آگاهانه به خداوند سبحان، وقتى تحقّق مىيابد كه انسان ابتدا به علم حصولى نسبت به او برسد، بعد از آن براى رسيدن به علم حضورى اقدام كند. عبارت ايشان در اين جهت، خيلى روشن نيست كه كدام حالت است؟
الفـ آيا علم حصولى مقدّمه براى رسيدن به علم حضورى است، يعنى اگر كسى بخواهد به علم حضورى برسد، بايد سالها كتابهاى منطقى و فلسفى را درس بگيرد و تدريس كند و بعد از آن به تدريج به معرفت حضورى از طريق خودش اقدام كند.
بـ خود همين درس و بحث و استدلالهاى منطقى و برقرارى رابطهى منطقى ميان مفاهيم ذهنى و رسيدن به مفاهيم جديد از طريق چيدن معلومات كنار معلومات ديگر، موجب مىشود كه انسان به تدريج نسبت به خداوند متعال علم حضورى يابد و در حقيقت، شخص خداى سبحان را به رؤيت قلبى بشناسد.