دوره جامع آشنایی روشمند با نهجالبلاغه، از ۲ اسفند ماه ۱۴۰۴ در ۲۰ جلسه با حضور اساتید برجسته حوزه و دانشگاه، به صورت حضوری و مجازی توسط آکادمی بینالمللی حکمت برگزار شد.
گواهی پایان دوره، به صورت مشترک با آکادمی بینالمللی حکمت و مرکز مطالعات میراث علوی و پژوهشگاه قرآن و حدیث، اعطا گردید.
۱) «شرح» چیست و چرا نهجالبلاغه به شرح نیاز دارد؟
«شرح» تلاشی برای رفع ابهامهای لفظی و معنایی متن است. در سنت علمیِ متون دینی نیز توضیح واژگان دشوار قرآن و حدیث سابقه داشته است. نهجالبلاغه به سبب فصاحت و بلاغت والا، ترکیبهای پیچیده و واژگان دشوار، از آغاز نیازمند شرح بوده است. از شواهد مهم این امر آن است که سید رضی خود در پایان بخشی از کتاب، فصلی کوتاه برای توضیح «غریبِ کلامِ نیازمند تفسیر» گشوده است.
۲) منظور از «شروح قدیم» و انواع شرحنویسی
اصطلاح «قدیم» و «جدید» نسبی است، اما محور بحث بیشتر بر شروح قرون پنجم تا هفتم هجری است. شرحها به چند گونه تقسیم میشوند: شرح کاملِ نهجالبلاغه در برابر شرحِ یک خطبه یا بخش خاص؛ شرح مستقل در برابر حاشیه و تعلیقه؛ و شرح ترتیبی (بر اساس ترتیب خطبهها، نامهها و حکمتها) که رایجتر است، در برابر شرح موضوعی.
۳) تفاوت رویکرد شارحان
همانگونه که تفاسیر قرآن رویکردهای ادبی، عرفانی، فقهی و دیگر شیوهها دارند، شروح نهجالبلاغه نیز بسته به دغدغه و گرایش شارحان متفاوتاند. برای نمونه، شرح ابن ابیالحدید افزون بر جنبه ادبی، رویکرد تاریخی پررنگی دارد و بخش قابل توجهی از آن به تاریخ اسلام اختصاص یافته است.
۴) رواج سریع نهجالبلاغه و کثرت نسخههای کهن
نهجالبلاغه اندکی پس از تدوین در بغداد بهسرعت تکثیر شد و نسخههای کهن فراوانی از آن برجای مانده است. حتی بحث «استدراک» (افزودن مطالب بعدی) نیز مطرح بوده، اما کتاب بهسرعت در دسترس عموم قرار گرفت و نسخهبرداری شد. همچنین آمارهایی درباره فراوانی نسخههای کهن، بهویژه تا پیش از سال ۱۰۰۰ق، ارائه شده است.
۵) تکیه بر پژوهشهای کتابشناختی
اطلاعات این مباحث عمدتاً بر پژوهشها و آثار کتابشناختی سید عبدالعزیز طباطبایی و مجموعه مقالات «نهجالبلاغه عبر القرون» استوار است. در همین چارچوب، آماری درباره تعداد نسخههای شناساییشده و حجم فعالیتهای نسخهشناسانه نیز بیان شده است.
۶) آمار شروح نهجالبلاغه در گزارشهای فهرستی
در منابع مختلف، تعداد شروح نهجالبلاغه بهتدریج افزایش یافته و از چند ده عنوان به چند صد عنوان رسیده است. نقل این آمارها نشان میدهد هرچه پژوهشهای کتابشناختی کاملتر شده، شمار شروح شناختهشده نیز افزایش یافته است.
۷) بحث «اولین شارح نهجالبلاغه» و تعدد دیدگاهها
درباره «اولین شارح» دیدگاههای گوناگونی مطرح شده است. در برخی موارد، انتساب عنوان «اولین» محل مناقشه است؛ گاه به دلیل برداشت نادرست از یک عبارت و گاه به سبب ناسازگاریهای زمانی. در این زمینه، نام چند شخصیت بهعنوان دیدگاههای مطرح ذکر و نقدهای مربوط به آنها گزارش شده است.
۸) جمعبندی درباره اولین شارح
در جمعبندی، دیدگاهی احتیاطی مطرح میشود مبنی بر اینکه شاید بتوان نخستین شارح را کسی دانست که برای استنساخ نسخهای منسوب به خط سید رضی به بغداد سفر کرده، آن را به منطقه خود برده و در مدرسهای تدریس یا املا کرده است؛ هرچند متن آن شرح یا املا به دست ما نرسیده است.
عناوین بخشهای سخنرانی
۰۰:۴۰ منظور از "شروح" چیست؟
۰۳:۲۰ آیا سید رضی (ره) خودش میدانست که این کتاب نیاز به شرح دارد؟
۰۵:۰۵ سید رضی (ره) آن منبع هایی که نام برده است، از غریب الحدیث است
۰۷:۵۸ منظور از "شروح قدیم" چیست؟
۰۹:۴۴ مهم ترین شرح های نهج البلاغه برای قرن ۶ است
۱۰:۳۵ منظور از شرح چه نوع شرحی است؟
۱۴:۲۱ فرق "شرح" با "تعلیق" چیست؟
۱۵:۵۹ تقسیم شروح به لحاظ مولف
۱۷:۴۳ در مکتب حله بحث شیعه و سنی مطرح نبود
۲۱:۱۴ شرح چه کمکی به ما میکند؟
۲۲:۵۵ بررسی حکمت ۱۴۵ نهج البلاغه
۲۶:۰۰ تقسیم بندی شرح نهج البلاغه هم میتواند مثل تفسیر باشد
ادبی، عرفانی و.....
۲۷:۳۵ شرح مرحوم شوشتری بر نهج البلاغه موضوعی است
۲۷:۵۵ جایگاه نهج البلاغه از لحاظ شرح
۲۹:۰۷ اولین شارح نهج البلاغه کیست؟
۳۱:۴۵ هیچ کتابی مثل نهج البلاغه نداریم
که اینقدر نسخه قدیمی داشته باشد
۳۷:۰۸ سخن دکتر عبدالکریم سروش
۳۹:۲۲ داستان خواب شاگرد صاحب عروه
۴۱:۳۰ تعداد شروح نهج البلاغه
۴۴:۳۶ اقوال دیگر درباره اولین نفری که شرح نهج البلاغه را نوشت
