دوره جامع آشنایی روشمند با نهجالبلاغه، از ۲ اسفند ماه ۱۴۰۴ در ۲۰ جلسه با حضور اساتید برجسته حوزه و دانشگاه، به صورت حضوری و مجازی توسط آکادمی بینالمللی حکمت برگزار شد.
گواهی پایان دوره، به صورت مشترک با آکادمی بینالمللی حکمت و مرکز مطالعات میراث علوی و پژوهشگاه قرآن و حدیث، اعطا گردید.
اهمیت آشنایی با زمینههای نهجالبلاغه
گوینده بر ضرورت شناخت زمینههای شکلگیری و تدوین نهجالبلاغه پیش از ورود به محتوای آن تأکید میکند؛ همانگونه که آگاهی از نویسنده و شرایط نگارش هر کتاب، مقدمهای ضروری برای فهم دقیق آن است. با وجود نگارش بیش از ۶۰ کتاب و ۱۹۵۰ مقاله درباره نهجالبلاغه، اطلاعات اندکی درباره بسترهای پیدایش این اثر وجود دارد. وی در کنگرهای مرتبط، با انتقاد از تمرکز بر موضوعات حاشیهای، اظهار میکند که حتی بسیاری از طلاب از شارحان اصلی این کتاب آگاهی کامل ندارند. جستوجوهای او نیز تنها به نتایجی پراکنده انجامیده و ازاینرو پیشنهاد میکند پژوهشهای عمیقتر و نظاممندتری در این زمینه صورت گیرد.
واژهشناسی و ساختار بحث
واژه «زمینهها» در این بحث، به معنای بسترهای فرهنگی، سیاسی و اجتماعی است. گوینده دامنه بحث را به «زمینهها و علل شکلگیری و تدوین نهجالبلاغه» گسترش میدهد تا تصویری جامعتر ارائه کند. وی تصریح میکند که این بحث بیشتر ذوقی است و پیشینه پژوهشی گستردهای ندارد؛ ازاینرو از مخاطبان دعوت میکند در تکمیل و نقد آن مشارکت کنند. ساختار ارائه نیز در دو بخش تنظیم شده است: نخست، انگیزههای شخصی سید رضی؛ و دوم، بسترهای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی عصر او.
انگیزههای شخصی سید رضی
سید رضی در دیباچه نهجالبلاغه، انگیزههای خود را چنین بیان میکند:
- پاسخ به درخواست دوستان: پس از استقبال از بخش پایانی کتاب «خصائص» (حاوی کلمات کوتاه امام علی علیهالسلام)، دوستان از او خواستند سخنان فصیح و بلیغ آن حضرت را گردآوری کند و وی این درخواست را پذیرفت.
- نشاندادن عظمت امام علی (ع): هدف او صرفاً ادبی نبود، بلکه میخواست قدر و منزلت امیرالمؤمنین و «محاسن کلام» ایشان را آشکار سازد؛ کلامی که جلوههایی بیبدیل از جهاد، تقوا و فضایل انسانی را در بر دارد.
- نفع و اجر عظیم: او با وجود اشتغالات سیاسی و اجتماعی، به فواید دنیوی و اخروی این کار آگاه بود و آن را رسالتی ارزشمند میدانست.
بسترهای تاریخی و اقتدار شیعه
تحلیل تاریخی نشان میدهد که اقتدار فرهنگی شیعه غالباً با نوعی اقتدار یا گشایش سیاسی همراه بوده است:
- دوران حکومت امام علی (ع): بیش از ۹۰ درصد خطبههای نهجالبلاغه مربوط به دوره حکومت آن حضرت در عراق است.
- دوران امام باقر و امام صادق (علیهماالسلام): بخش قابل توجهی از روایات شیعه در فضای نسبتاً باز اواخر عصر اموی و اوایل عباسی شکل گرفت.
- سه دوره طلایی پس از غیبت: آلبویه، صفویه و جمهوری اسلامی. در دوره آلبویه، رستاخیز فرهنگی شیعه با حضور شخصیتهایی چون شیخ مفید، سید مرتضی و سید رضی رقم خورد. شیعیان در این عصر از آزادی نسبی برخوردار بودند و شعائر عاشورا و غدیر را آشکارا برگزار میکردند.
موقعیت سید رضی و بهرهگیری از فرصتها
سید رضی در عصر آلبویه، مناصب مهمی همچون «نقیبالنقبا»، «قاضیالقضات»، «رئیس دیوان مظالم» و «امیرالحاج» را بر عهده داشت و مدرسهای علمی و اثرگذار را اداره میکرد. با وجود گلایههایی که از عباسیان داشت ـ چنانکه در برخی اشعارش به غصب خلافت اعتراض کرده و از فاطمیان مصر تمجید میکند ـ از موقعیت اجتماعی خود برای ترویج معارف علوی بهره برد. نفوذ گسترده او موجب نگرانی برخی حاکمان شد و در مقاطعی به تبعیدش انجامید.
تدبیر در نامگذاری «نهجالبلاغه»
نام ادبی این کتاب دارای کارکردی هوشمندانه بود:
- جلب توجه ادیبان و نخبگان عصر ـ بهویژه با توجه به جایگاه برجسته سید رضی در شعر و ادب ـ و تأثیرگذاری بر طیف گستردهتری از مخاطبان؛
- پرهیز از برانگیختن حساسیتهای مذهبی در بغداد، که مرکز تلاقی مذاهب مختلف بود و شخصیتهایی چون شیخ مفید در آن برای پیروان فرق گوناگون تدریس میکردند.
چینش سنجیده مطالب نشان میدهد این اثر فراتر از یک گردآوری ادبی ساده است و دریایی از معارف را در قالبی هنرمندانه عرضه میکند.
نکته پایانی: رجوع به خود کتاب
برای کشف دقیقتر بسترهای شکلگیری نهجالبلاغه، افزون بر تحلیلهای تاریخی، باید به خود متن کتاب نیز مراجعه کرد؛ همانگونه که برای فهم آرای کلامی محدّثان، به آثار حدیثی آنان رجوع میشود. وجود مضامین عمیق سیاسی و اجتماعی در برخی خطبهها، آزاداندیشی سید رضی و افق بلند فکری او را نشان میدهد و آشکار میسازد که هدف وی فراتر از یک گردآوری ادبی بوده است. بحث با اشاره به برخی شبهات اساسی در این زمینه به پایان میرسد.
عناوین بخشهای فیلم
۰۰:۴۴ نقد باور گزینش «بلیغترین سخنان»، تبیین هدف سید رضی (ره)
۰۳:۵۹ رؤیای آیتالله مکارم شیرازی و تصمیم برای آغاز تدریس نهجالبلاغه
۰۶:۵۳ رؤیای آیتالله مکارم شیرازی و تصمیم برای آغاز تدریس نهجالبلاغه
۰۸:۴۱ گفتوگو در جلسه استادان ادبیات فارسی
و اعتراض به غیبت نهجالبلاغه در متون درسی
۱۲:۲۳ معرفی کتاب در آستانه نهج البلاغه
۱۳:۲۰ نگارش کتاب «خاستگاه فرهنگی نهجالبلاغه»، واکنش رهبر انقلاب
۱۴:۳۸ معرفی کتاب «نهجالبلاغه؛ نقدها و پاسخها»
و موفقیت آن در ارزیابی کشوری
۱۵:۵۵ شروع بحث اصلی
۲۱:۴۹ معنای واژه "زمینه"
۲۴:۱۷ انگیزههای تدوین نهج البلاغه
۲۵:۰۵ ۱. پاسخ به درخواست های دوستان
۲۶:۰۱ ۲. نشان دادن عظمت امیرالمومنین (ع)
۲۷:۴۲ ۳. نشان دادن محاسن کلام امیرالمومنین (ع)
۲۸:۵۰ ۴. علم به داشتن اجر عظیم این کار
۳۰:۴۶ انواع بسترهای شکل گیری نهج البلاغه
۳۲:۱۵ تحلیل تاریخی نهج البلاغه
۳۴:۳۰ دوره اقتدار فرهنگی و سیاسی شیعه
۳۴:۴۹ دوره آل بویه
۳۵:۲۸ دوره صفویه
۳۵:۳۴ دوره جمهوری اسلامی
۳۶:۰۹ دوران آل بویه، فرصتی مغتنم برای علمای شیعه
۳۸:۳۰ جایگاه سید رضی (ره) در حاکمیت
۳۸:۴۶ ۱. نقیب النقباء
۳۹:۰۵ ۲. قاضی القضات
۳۹:۱۶ ۳. امیر الحاج
۳۹:۵۰ ۴. جایگاه اجتماعی
۴۰:۲۷ ۵. صاحب مدرسه علمیه
۴۲:۳۰ شعر های اعتراضی سید رشی (ره) به دستگاه حاکمیت
۴۵:۱۷ چرا سید رضی (ره) این کتاب را نهج البلاغه نامید؟
۴۵:۳۴ ۱. جلب توجه ادیبان
۴۸:۰۴ ۲. حساسیت فِرَق و مذاهب
۵۳:۰۰ با توجه به عنوان کتاب شما نهج البلاغه در چه خاستگاهی شکل گرفت؟
