دوره جامع آشنایی روشمند با نهجالبلاغه، از ۲ اسفند ماه ۱۴۰۴ در ۲۰ جلسه با حضور اساتید برجسته حوزه و دانشگاه، به صورت حضوری و مجازی توسط آکادمی بینالمللی حکمت برگزار شد.
گواهی پایان دوره، به صورت مشترک با آکادمی بینالمللی حکمت و مرکز مطالعات میراث علوی و پژوهشگاه قرآن و حدیث، اعطا گردید.
۱) افتتاحیه و معرفی جلسه و استاد
جلسه با صلوات و خیرمقدم آغاز میشود و سپس این نشست بهعنوان ششمین جلسه از سلسلهجلسات نهجالبلاغهپژوهی معرفی میگردد. در ادامه، سخنران جلسه، حجتالاسلاموالمسلمین دکتر احمد غلامعلی، با ذکر سوابق آموزشی ـ پژوهشی و فعالیتهای علمی معرفی میشود تا جایگاه تخصصی بحث روشن شود.
۲) طرح مسئله: چرا «ساختار نهجالبلاغه» موضوع مهمی است؟
محور اصلی جلسه این است که فهم ساختار نهجالبلاغه (چینش و منطق تدوین) کمک میکند هم چرایی اثرگذاری تاریخی نهجالبلاغه فهم شود و هم بتوان از ظرفیتهای آن برای مسائل امروز (اخلاق، معنویت، مقاومت و مواجهه با بحرانها) استفاده کرد. سخنران برای نشان دادن اینکه «صرفِ کثرتِ روایات» ملاک اثرگذاری نیست، به نمونههایی اشاره میکند که متون منسوب به امام علی(ع) بسیار پرشمارتر از نهجالبلاغهاند، اما اثر اجتماعی ـ فرهنگی نهجالبلاغه متفاوت و پررنگتر شده است.
۳) تأکید بر روش علمی و کارکرد نشستها در پختگی پژوهش
سخنران توضیح میدهد که ایدههای پژوهشی با «ارائه، نقد و رفتوبرگشت علمی» پخته میشوند و جلسات علمی دقیقاً برای همین کارکرد لازماند. برای ملموس شدن این نکته، از تجربههای پژوهشی و نمونههایی از تولید و ارائه علمی یاد میکند تا نشان دهد نهجالبلاغهپژوهی نیز نیازمند همین مسیر نقد و تکمیل است.
۴) پرسش کلیدی: هدف سید رضی از تدوین نهجالبلاغه چه بوده است؟
در بخش بعدی، دیدگاههای مختلف درباره هدف گردآورنده (سید رضی) طرح میشود؛ از جمله اینکه نهجالبلاغه میتواند «متنی برای سیاست و حکمرانی/خلافت» یا «متنی معیار برای بلاغت و نگارش (بهویژه برای اهل قلم و منشیان)» تلقی شود. سخنران تأکید میکند این اهداف لزوماً متعارض نیستند و باید با مراجعه به مقدمه سید رضی ارزیابی شوند.
۵) خوانش و تحلیل مقدمه سید رضی؛ کلید فهم ساختار
قسمت محوری جلسه، خواندن و تحلیل بندهایی از مقدمه سید رضی است. سخنران بر این نکته تأکید میکند که سید رضی تصریح دارد گزیدهای (مختار) از کلام امیرالمؤمنین(ع) را برگزیده و هدف، برجستهسازی فصاحت و بلاغت و شگفتیهای بیانیِ کلام امام بوده است. سپس ساختار سهگانهای که سید رضی برای کتاب قرار داده توضیح داده میشود: خُطَب، کُتُب/رسائل و حِکَم/مواعظ/آداب. همچنین اشاره میشود که مؤلف حتی امکان «استدراک» (افزودنهای بعدی) را نیز در نظر گرفته است.
۶) بررسی چینش بخشها، بهویژه «نامهها» و ایده تناسب نسبی
سخنران نشان میدهد که در نسخههای مختلف، ترتیب نامهها معمولاً ثابتتر از خطبهها و بهویژه حکمتهاست و میتوان در بخش نامهها نوعی «تناسب و پیوند زمینهای» را بیشتر مشاهده کرد. با مرور نمونههایی از نامههای آغازین، توضیح میدهد که برخی چینشها با فضای تاریخی ـ سیاسی رخدادها تناسب دارد (مانند نامههایی مرتبط با کوفه و بصره و سپس فضای صفین/معاویه). همچنین گفته میشود گاهی در بخش نامهها مواردی دیده میشود که از نظر قالب دقیقاً نامه نیستند (مانند دعا یا متن جنگی)، اما به تناسب فضا در این بخش قرار گرفتهاند.
۷) اجزای نهجالبلاغه و اختلاف نسخهها
در ادامه، آمار اجمالی اجزای نهجالبلاغه طبق توضیح جلسه بیان میشود: خطبهها حدود ۲۳۹ تا ۲۴۱ (با توضیح اختلاف بهسبب ادغام یا تفکیک برخی موارد)، نامهها ۷۹ و حکمتها حدود ۴۸۰ (با اشاره به اختلاف نسخهها و بحثهایی درباره تکمیل تدریجی). همچنین به بخشی با عنوان «غریبالحدیث» (در چند مورد محدود) اشاره میشود که در برخی چینشها پس از بخشی از حکمتها آمده است.
۸) مسئله تقطیع و ترکیب متنها در تدوین نهجالبلاغه
یکی از بحثهای مهم جلسه این است که در برخی موارد، در نهجالبلاغه «قطعههایی» از خطبهها یا متون در منابع مختلف کنار هم قرار گرفته و متنی یکپارچه به نظر میرسد. سخنران با مثالهایی (از جمله اشاره به خطبهای که اجزای آن به رخدادهای سالهای متفاوت نسبت داده میشود) توضیح میدهد که باید در تحلیل متن، به امکان تقطیع، گزینش و ترکیب توجه کرد و منشأ قطعات را بررسی نمود. همچنین اشاره میشود که سید رضی گاهی با تعابیری مانند «و منها…» نشان میدهد بخشی از کلام را نقل کرده است؛ اما این نشانهها در همه موارد یکسان و روشن نیستند.
۹) پرسشوپاسخ پایانی: شقشقیه و معیار «حِکَم/کلمات قصار»
در بخش پرسشوپاسخ، از جمله درباره این پرسش بحث میشود که «شقشقیه» خطبهای عمومی بوده یا گفتوگویی خصوصی. پاسخ جلسه این است که سبک خطابی امام علی(ع) میتواند حتی در خطاب محدود نیز بسیار خطابی باشد و صرفِ سبک، قطعیت ایجاد نمیکند. محور دیگر درباره معیار «حِکَم/کلمات قصار» است: با توجه به تعبیر سید رضی («حِکَم و مواعظ و آداب») توضیح داده میشود که گزینش جملههای کوتاهِ مستقل و پرمعنا از میان متون بلند، کاری دشوار و نیازمند مهارت است و احتمالاً معیار، کوتاهی همراه با معنای کامل و پیام اخلاقی ـ اجتماعی بوده است.
عناوین بخشهای فیلم
۰۰:۵۶ معرفی استاد
۰۹:۱۶ هدف از بررسی ساختار نهج البلاغه چیست؟
۱۳:۵۳ معرفی کتاب دراسه حول نهج البلاغه
۱۴:۴۰ شناخت سبک و ساختار؟
۱۶:۲۷ هدف نویسنده؟
۱۹:۰۷ سبک رایج معاصر نویسنده
۲۰:۴۳ دغدغه ها و مسائل نویسنده؟
۲۲:۳۲ مقدمه سید / انگیزه تالیف
۲۳:۱۱ نهج البلاغه باید همینطور باقی بماند!
۲۶:۳۶ نهج البلاغه شیوه بلیغ سخن گفتن است
۳۰:۰۱ برجستگی کلام امیرالمومنین (ع)
۳۲:۵۳ چینش اولیه
۳۴:۴۴ بررسی نامه ها
۳۵:۴۰ آیا چینش نامه های نهج البلاغه به هم مربوط هست؟
۳۷:۴۶ نکته ای در رابطه با نامه ۷
۴۱:۳۶ ماجرای لیله الهریر
۴۴:۱۷ خطبه شقشقیه صحبت با ابن عباس است
۴۵:۴۶ نامه ۵۳ بخشنامه حکومتی است
۴۹:۲۹ گزینش و ترکیب
۵۱:۰۵ بررسی خطبه ۶۹
۵۸:۰۹ آیا تقطیع که سید رضی (ره) در نهج البلاغه انجام دادن
کار درستی است؟
۰۱:۰۰:۲۶ با توجه به نوع خطبه شقشقیه به نظر میرسه در مسجد
و فضای عمومی بیان شده، این را چطور توجیه میکنید؟
۰۱:۰۳:۱۴ تعریف شما از کلمات قصار چیست؟
۰۱:۰۸:۲۸ خاطره ای از شهید آوینی
