دوره جامع آشنایی روشمند با نهجالبلاغه، از ۲ اسفند ماه ۱۴۰۴ در ۲۰ جلسه با حضور اساتید برجسته حوزه و دانشگاه، به صورت حضوری و مجازی توسط آکادمی بینالمللی حکمت برگزار شد.
گواهی پایان دوره، به صورت مشترک با آکادمی بینالمللی حکمت و مرکز مطالعات میراث علوی و پژوهشگاه قرآن و حدیث، اعطا گردید.
۱) طرح بحث و وضعیت پژوهشهای معاصر
سخنران جلسه را با معرفی مسیر پژوهشهای جدید درباره «مصادر نهجالبلاغه» آغاز میکند و به چند اثر شاخص اشاره مینماید؛ از جمله کتاب مصادر نهجالبلاغه و أسانیده اثر سید عبدالزهرا خطیب، برخی پژوهشهای آقای پاکتچی، و نیز پروژهای که آقای حسینپوری در دست انجام دارد و به گفته سخنران میتواند از جامعترین کارها در این حوزه باشد.
۲) زمینه تاریخی: بغداد قرن چهارم و دشواری بازسازی منابع سید رضی
توضیح داده میشود که سید رضی در دورهای نهجالبلاغه را تدوین کرد که بغداد سرشار از کتابخانهها و منابع علمی بود؛ اما بخش عظیمی از این میراث در حوادث تاریخی بعدی از میان رفت. بهعنوان نمونه، به کتابخانه شاپور بن اردشیر (وزیر آلبویه) با گزارش «هشتاد هزار جلد» اشاره میشود. نتیجه مهم این بخش آن است که بازسازی «منابع دقیق و مستقیم» مورد استفاده سید رضی، در بسیاری موارد بسیار دشوار و گاه عملاً ناممکن است.
۳) پیشینه ثبت سخنان امام علی (ع) و نقش کاتبان
در این بخش نشان داده میشود که ثبت و نقل خطبهها، نامهها و کلمات امام علی (ع) از همان روزگار ایشان رواج داشته است. در مقایسه با محدودیتهایی که درباره تدوین حدیث پیامبر (ص) مطرح بوده، درباره سخنان امام سختگیری کمتری وجود داشته است. نمونههایی از سنت «نوشتن پای سخن» (مانند گزارش خرید کاغذ برای کتابت) و نیز معرفی برخی کاتبان نامههای امام، همچون عبیدالله بن ابیرافع و علی بن ابیرافع، مطرح میشود. همچنین گزارشهایی از رواج خطبهها در حافظه مردم نقل میگردد؛ از جمله اشاراتی در آثار جاحظ و مسعودی درباره شمار خطبهها.
۴) گونههای منابع پیش از سید رضی
سخنران توضیح میدهد که پیش از سید رضی، هم کتابهای اختصاصی درباره «خطب امیرالمؤمنین» یا «رسائل و مواعظ» وجود داشته و هم منابع تاریخیِ وقایع که در آنها خطبهها و نامهها نقل میشده است. از میان چهرهها و آثار، به زید بن وهب، مسعد بن صدقه، عبدالعظیم حسنی و جلودی اشاره میشود. همچنین از مورخان و راویان وقایع مانند ابومخنف، هشام کلبی، واقدی و نصر بن مزاحم (در کتاب وقعة صفین) نام برده میشود. افزون بر این، منابع عمومیتری همچون تاریخ طبری و انسابالاشراف نیز مطرح میگردد.
۵) نکته محوری: عدم ذکر منابع در متن نهجالبلاغه
یکی از تأکیدهای اصلی جلسه این است که سید رضی در متن نهجالبلاغه غالباً منابع را ذکر نمیکند و تنها در حدود پانزده مورد بهصراحت به منبع اشاره دارد. از جمله این ارجاعات میتوان به نامهایی چون جاحظ، تاریخ طبری، «جمل» واقدی، مغازی سعید بن یحیی اموی، «مقامات» ابوجعفر اسکافی و نیز برخی منابع لغوی مانند ابن سکّیت در «اصلاح المنطق» اشاره کرد. تحلیل سخنران آن است که این ارجاعات حالت استطرادی دارند و نشان میدهند روش سید رضی بر «منبعنویسی و سندآوری» استوار نبوده است.
۶) تفکیک مهم: «مصادر نهجالبلاغه» و «منابع مستقیم سید رضی»
جلسه تصریح میکند که بسیاری از پژوهشهای مربوط به «مصادر نهجالبلاغه» در پاسخ به شبهه انتساب شکل گرفتهاند؛ بدین معنا که نشان میدهند بخشهای فراوانی از محتوای نهجالبلاغه پیش از سید رضی در کتابهای دیگر وجود داشته است. بااینحال، این امر لزوماً اثبات نمیکند که سید رضی همان متن را دقیقاً از همان کتاب مشخص نقل کرده باشد؛ زیرا ممکن است به نقلهای دیگر یا نسخههای ادبیتر دسترسی داشته باشد. بنابراین، یافتن متون موازیِ پیشاسیدرضی بیشتر برای تقویت اصل انتساب سودمند است، نه برای تعیین دقیق منبع مستقیم هر فقره.
۷) مقایسه متون موازی و نتیجه روششناختی
برای توضیح این تفکیک، نمونههایی از اختلاف نسخهها ذکر میشود. از جمله، گفته میشود خطبه همّام (خطبه متقین) با اینکه مشابهی در کافی دارد، از نظر متن تفاوتهایی نشان میدهد. نمونه برجستهتر، نامه ۵۳ (عهد مالک اشتر) است که در تحف العقول طولانیتر و ـ به گفته سخنران ـ منسجمتر نقل شده است. این تفاوتها میتواند نشان دهد که سید رضی با رویکرد گزینش ادبی، بخشهایی را حذف کرده و در نتیجه گاه گسستهایی در متن پدید آمده است.
۸) جمعبندی رویکرد سید رضی: ادیبانه، نه حدیثیِ اسنادی
در تحلیل نهایی، سخنران تفاوت رویکرد «ادیبان» و «محدثان» را تبیین میکند: ادیب در پی زیبایی لفظ، بلاغت و گزینش خوشساختترین عبارت است؛ در حالی که محدث محور کار را بر سند و طریق نقل میگذارد، حتی اگر متن از نظر ادبی در سطح پایینتری باشد. بر این اساس، سید رضی در این جلسه بیشتر در جایگاه «ادیبِ گزینشگر» معرفی میشود تا «محدثِ سندپرداز».
۹) پرسشوپاسخ: انتساب، تقطیع و رفع ابهام
در بخش پایانی، به پرسشهایی درباره ادعاهای مربوط به «کشف منابع اصلی سید رضی» پرداخته میشود و سخنران این ادعاها را محل مناقشه میداند. همچنین درباره «تقطیع» در نهجالبلاغه توضیح داده میشود که این امر در برخی موارد میتواند به فهم متن آسیب بزند و برای رفع ابهام، مقایسه با نقلهای کاملتر ـ مانند روایت تحف العقول از عهد مالک اشتر ـ سودمند است. افزون بر این، درباره انتساب برخی مضامین مشابه به امامان دیگر، بیان میشود که این پدیده در سنت روایی سابقه دارد و باید با دقت متنی و تاریخی بررسی شود.
عناوین بخشهای فیلم
۰۱:۲۰ معرفی کتاب های مصادر نهج البلاغه
۰۲:۳۱ دسترسی سید رضی (ره) به کتابخانهها و نابودی منابع
۰۴:۰۰ به سید مرتضی (ره) رجل ثمانینی هم گفته می شود
۰۷:۴۴ جمعآوری سخنان امام علی (ع) از زمان حیات ایشان
۱۰:۰۰ حارث اعور کیست؟
۱۱:۴۸ زید بن وَهْب کیست؟
۱۲:۵۸ کتاب های نامه های امیرالمومنین (ع)
۱۵:۴۹ معرفی منابع احتمالی سید رضی (ره)
۲۵:۴۶ چرا سید رضی (ره) در نهج البلاغه منابع خود را ذکر نکرده است؟
۲۷:۰۰ هدف کتاب هایی که منابع نهج البلاغه را ذکر میکنند چیست؟
۲۹:۵۲ خطبه همام از کدام منبع نقل شده است؟
۳۲:۴۳ سید رضی (ره) در نامه ۵۳ بیست و پنج درصد از مطالب را نیاورده
۳۴:۵۴ در تدوین نهج البلاغه سید رضی (ره)
نگاهش به کتاب های ادبی بیش از حدیثی بوده
۳۵:۲۹ فرق محدثین و ادبا
۳۹:۰۸ نقد کتاب تمام نهج البلاغه
۴۰:۵۷ سید رضی (ره) بیش از آنکه به منابع شیعی مراجعه کند
به منابع اهل سنت مراجعه کرده است؟
۴۷:۳۴ به نظر میرسید سید رضی (ره) یک حالت زن ستیزی دارد
۴۸:۲۳ خدشه های فرقه ای برای سید رضی (ره) مهم نبود
۵۰:۵۷ آیا اینکه میفرمایند سید رضی (ره) در دام زیبایی سخن افتاده
خدشه ای به وثاقت ایشان وارد نمیکند؟
۵۳:۰۸ هدف سید رضی (ره) والا تر از تدوین یک کتاب ادبی بوده است
۵۴:۰۹ بحث تقطیع های کتاب نهج البلاغه به جه صورت است؟
۵۷:۵۰ آیا این احتمال وجود دارد برخی از خطبه ها برای دیگر ائمه (ع) باشد؟
۰۱:۰۱:۴۴ آیا در مصادر که این خطبه ها را ردیابی کردن
به امیرالمومنین (ع) میرسید یا دیگر ائمه؟
۰۱:۰۳:۱۲ آیا تعبیر زن ستیز که فرمودین به خاطر تاثیر مدرنیته نیست؟
۰۱:۰۴:۵۷ اینکه حضرت (ع) میفرمایند المرأة شر کلها - شر به چه معناست؟
