از خمود جهل تا فروغ معرفت؛ واکاوی مفهوم «جهل» در قرآن و روایات بر اساس رهیافت فضیلت‌گراییِ مسئولیت‌محورِ زاگزبسکی

نشریه : قرآن‌پژوهی روایی

نویسنده : پديدآورنده : نوروز امینی

چکیده :

این پژوهش، با هدف کشف پیش‌فرض‌های معرفت‌شناختی قرآن کریم، در باب مفهوم «جهل» و ارائهٔ تحلیلی نظام‌مند از آن، با اتکا به داده‌های قرآنی و روایی و با بهره‌گیری از چارچوب نظری «معرفت‌شناسی فضیلت» معاصر انجام شده است. تمرکز بر آیاتی که مشتقات ریشهٔ «ج ه ل» در آن‌ها به کار رفته، همراه با تحلیل روایات کتاب «العقل و الجهل» اصول کافی، نشان می‌دهد که قرآن و روایات، «جهل» را نه صرفاً به معنای فقدان اطلاعات، بلکه در بیشتر موارد، به‌مثابهٔ یک رذیلت معرفتیِ نکوهیده و قابل اجتناب می‌دانند که ناشی از شکست عامل معرفتی در ایفای مسئولیت شناختی خویش است. تحلیل محتوایی و هستی‌شناختی این آیات، نشان می‌دهد که جهل در قرآن، همواره با تصورات نادرست از موجودات و مفاهیم، همراه است و این تصورات نادرست، خود محصول غلبهٔ رذایل معرفتی‌ای چون تعصب، تکبر، شتاب‌زدگی، پذیرش بی‌قید و شرط ادعاها و گردن‌کشی در برابر شواهد است. در مقابل، قرآن کریم و روایات، وظیفه‌شناسی معرفتی را به عنوان فضیلتی محوری و بنیادین، برای اجتناب از جهل و نیل به معرفت معرفی می‌کنند. این وظیفه‌شناسی، مستلزم کاربست مجموعه‌ای از فضایل معرفتی ثانویه، همچون انصاف، تواضع، خویشتن‌داری، صبر و گشودگی ذهن است. این پژوهش نشان می‌دهد که چارچوب نظری معرفت‌شناسی فضیلت مسئولیت‌گرا (به‌ویژه آرای زاگزبسکی)، ابزار مناسبی برای صورت‌بندی و نظام‌بخشی به آموزه‌های قرآنی و روایی دربارهٔ جهل فراهم می‌آورد و قابلیت گفت‌وگو و تعامل میان این دو سنت فکری وجود دارد، بدون آنکه یکی بر دیگری تحمیل شود.