عنوان کتاب : منهج الیقین (شرح نامه امام صادق (ع) به شیعیان)
محل نشر : قم
ناشر : دارالحدیث
نوبت چاپ : دوم
تاریخ انتشار : 1389
تعداد صفحه : 528
قطع : وزیری
زبان : فارسی
جستجو در Lib.ir

منهج الیقین (شرح نامه امام صادق (ع) به شیعیان)

مؤلف (م ۱۱۱۰ ق) از علمای قرن یازدهم هجری است. وی به شرح و تفسیر نامه امام صادق(ع) به شیعیان پرداخته است. این نامه، اولین حدیث در کتاب روضه الکافی است. نامه ای است مفصّل که حضرت به شیعیان نوشته و در آن به مسائل مختلف دینی و اجتماعی اشاره و تکلیف پیروان خود را مشخص کرده است. نویسنده بر آن بوده تا مضامین نامه امام را برای فهم عموم، شرح و توضیح دهد. به همین علت نامه را به چند بخش تقسیم و پس از ذکر هر قسمت، ابتدا ترجمه ای روان از آن را ارائه می کند و سپس مضمون آن را شرح می دهد. استشهاد وی به انبوه روایات و توضیحاتی که در باره روایات ذکر کرده، حجمی از کتاب را در برگرفته است. در ضمن آن به بیان واجبات و محرّمات دینی نیز پرداخته و آداب و شرعیات را نیز متذکر شده است. وی در این موضوع از استشهاد به منابع اهل سنت نیز غافل نشده و اعترافات دانشمندان اهل سنت را هم درباره حقانیت اهل بیت(ع) یادآور شده است.

از ویژگی های این کتاب شکل و آهنگ موعظه و خطابه گونه آن است که فهم آن را برای عموم آسان می سازد. بدین منظور نویسنده می کوشد از آوردن متن و سند و نام راوی در روایات بپرهیزد و اغلب به ترجمه آن بسنده می کند. به علاوه وی همانند عالمان معاصر خود در اصفهان، از استناد به کلام فلاسفه و گفتار عارفان و استدلال های فلسفی و هم چنین آوردن شعر، خودداری کرده است.

این کتاب با همکاری گروه احیا و تصحیح متون به انجام رسیده است.

مقدمه تصحيح

درآمد

اَلْحَمْدُ للّه رَبِّ الْعالَمينَ وَ الصَّلوةُ وَ السَّلامُ عَلى عَبدِهِ وَ رَسُولِهِ وَ صَفِيِّهِ وَ حَبيبِهِ محمّد وَ آلِهِ الطَّيِّبينَ الطّاهِرينَ .

ترويج ديندارى و ديانت بين مردمان ، همواره انديشه اصلى عالمان دينى بوده است . آنان براى اين مقصود ، از قدرت بيان و قلم خود بهره گرفته اند . يكى از عالمان دينى اى كه در اين عرصه ، عمر خود را صرف نموده و آثار ذى قيمتى براى اين منظور به وجود آورده ، سيّد علاء الدين محمّد گلستانه است . اين عالم سرشناس كه در اصفهان ، واعظ مشهورى بوده ، علاوه بر وعظ و خطابه ، در عرصه تأليف نيز به بيان مقاصد دينى پرداخته است . يكى از اين آثار ، كتاب منهج اليقين است . گلستانه ، در اين كتاب ، نامه امام صادق عليه السلام به شيعيان را ـ كه كلينى در اوّل روضه الكافى نقل نموده ـ شرح كرده است . اينك اين اثر به مناسبت كنگره ثقة الإسلام كلينى ، به عنوان يكى از شروح احاديث الكافى منتشر مى گردد...

منهج اليقين

اين اثر ، ترجمه و شرح مفصّلى بر نامه امام صادق عليه السلام به شيعيان است . گلستانه ، در اين اثر ، بر آن بوده كه مضامين نامه امام عليه السلام را براى فهم عموم مردم و استفاده مسلمانان ، شرح و توضيح دهد . به همين منظور ، او اين نامه را به صورت قطعه قطعه آورده است و پس از هر قطعه از آن ، ابتدا ترجمه فارسى و روان آن را آورده است و سپس ، مضامين آن را به طور مستوفى ، شرح و توضيح داده ، كه گاهى شرح و توضيح وى از هر قسمت ، از ده صفحه هم تجاوز مى كند . او در شرحش در اغلب موارد به آيات و روايات ، استشهاد مى كند و توضيحات خود وى ، نسبت به رواياتى كه ذكر نموده ، حجم اندكى از كتاب را در بر مى گيرد .

ادبيات گلستانه در اين شرح ، به صورت وعظ و خطابه و براى استفاده عموم مردم است . به همين منظور ، او در شرحش از آوردن متن اصلى روايات ، خوددارى نموده است و اغلب به ترجمه روايات ، بسنده نموده است . او سند رواياتى را كه نقل نموده ، حذف كرده و در اغلب موارد ، به ذكر نام راوى اوّل ، اكتفا نموده است ؛ ولى معمولاً مصادرى را كه روايت را از آنها گرفته ، ياد كرده و در موارد متعدّدى هم با ذكر نام مؤلّف مصدر ، اكتفا كرده است .

او همچنين در ضمن اين شرح ، به بيان واجبات و محرّمات دينى پرداخته و آداب و شرعيات را نيز متذكّر شده است . او دوستدار خاندان اهل بيت عليهم السلام است و به همين دليل ، در جاىْ جاىِ شرح او ، در فضائل اهل بيت عليهم السلام و حقّانيت طريق آنها ، مطالبى به چشم مى خورد . او در اين موضوع ، به منابع اهل سنّت نيز استشهاد مى كند و براى اين منظور ، روايات نقل شده از طرق آنان را از كتاب هايشان ، نقل مى كند . همچنين اعترافاتى را كه دانمشندان اهل سنّت در آثارشان در باره حقّانيت اهل بيت عليهم السلام آوردند ، ذكر مى كند .

او مانند عالمان معاصر خود در اصفهان ، از استناد به كلام فلاسفه و گفتار عارفان و استدلال هاى فلسفى ، و همچنين آوردن شعر ، خوددارى نموده است و در شرحش در اين زمينه ها ، مطلبى به چشم نمى خورد .

عمده منابع و مصادر وى در اين شرح ، كتب اربعه روايى شيعه ، خصوصا الكافى ، نيز نهج البلاغة ، آثار ابن طاووس و كتاب هاى روايى مشهور ديگر شيعه و گاه اهل سنّت است .

نثرِ شرح گلستانه ، روان است و با وجود گذشت حدود سيصد و پنجاه سال از زمان تأليف آن ، براى فارسى زبانان امروز نيز قابل درك و فهم است .

گلستانه ، تأليف اين شرح را در بيست و پنجم شؤال ۱۰۸۱ ، به پايان رسانده و تا كنون ، بنا به گزارش خان بابا مشار ، دو بار در هند به چاپ رسيده است .[۱]بار اوّل در سال ۱۳۰۲ ق ، به سفارش ميرزا محمّد ملك الكتاب شيرازى و به اهتمام شاكر تهرانى در هندوستان در شهر بمبئى در ۲۶۶ صفحه ، و بار دوم ، يك سال بعد ، يعنى در سال ۱۳۰۳ ق ، در همان شهر و به اهتمام شاكر تهرانى در ۲۶۸ صفحه .

اين كتاب ، قبل از اين در كتاب شناسى هاى زير ، معرّفى شده است :

۱ . كشف الحجب و الأستار ، سيّد اعجاز حسين كنتورى ، ص ۵۶۸ ؛

۲ . فهرست نسخه هاى خطّى كتاب خانه آستان قدس رضوى ، ج ۵ ، ص ۱۹۴ (چاپ قديم) و ص ۳۲۸ (چاپ جديد) ؛

۳ . مرآت الكتب ، ثقة الإسلام تبريزى ، جلد چهارم (مخطوط) ، به نقل از : فيض قدسى و كشف الحجب و الأستار .

۴ . فهرست كتاب هاى چاپى فارسى ، خان بابا مشار : ج ۴ ، ص ۵۰۴۰ ؛

۵ . شيخ آقا بزرگ ، در الذريعة إلى تصانيف الشيعة ، در چهار مورد ، از منهج اليقين ياد كرده ، بدين ترتيب :

الف) جلد دوم ، ص ۴۸۵ ، در ذيل معرّفى رساله «الأهوازية» از امام صادق عليه السلام عنوان نموده كه «و يأتى شرحها للسيّد علاء الدين گلستانه» ، كه درست نيست ؛ زيرا منهج اليقين ، شرح رساله «الأهوازية» نيست .

ب ) چلد چهاردهم ، ص ۱۷۰ ، ذيل عنوان «شرح وصيّة الإمام الصادق عليه السلام » ، كه به عنوان «منهج اليقين» ، حواله داده است .

ج ) جلد بيست و سوم ، ص ۲۰۰ ، كه ذيل عنوانِ «منهج اليقين» ، چنين نوشته :

منهج اليقين ، للسيّد علاء الدين محمّد بن أمير شاه أبو تراب محمّد على الحسينى گلستانه الإصفهانى ، المتوفّى ۲۷ شوّال عشرة و مئة و ألف (۱۱۰۰) فرغ منه فى ۲۵ شوّال ۱۰۸۱ . و شرح وصية الإمام أبى عبد اللّه جعفر الصادق عليه السلام إلى الشيعة مستخرجة من روضة الكافى . طبع فى بمبئى ۱۳۰۳ و بعدها . أوّله : «روايح روح افزاى حمدى كه مشام مقدّسان ملأ اعلى را سرگرم عطسه تسبيح ...» . نسخه شايعة منها فى طهران (دانشگاه ۵۹۶) بخطّ محمّد رضا بن محمّد هاشم ، فرغ منه ۱۲ صفر ۱۰۸۳ فى ۲۰۳ ورقة ، و الرضوية (۹۸۹۵ ) بخطّ محمّدشفيع اللواسانى كتابتها من القرن الثانى عشر .[۲]

د ) جلد بيست و چهارم ، ص ۴۲۷ ، ذيل عنوان «نهج اليقين» كه به «منهج اليقين» ، حواله داده و گفته كه در كتاب فضائل السادات ، از آن به نام نهج اليقين ياد شده است .

۶ . فهرستگان نسخه هاى خطّى حديث و علوم حديث شيعه ، ج ۶ ، ص ۱۷۰ .

...

نسخه هاى مورد استفاده

براى تصحيح و تحقيق اين اثر ، ابتدا نسخه هاى خطّى منهج اليقين ، بررسى شد و در نهايت ، دو نسخه خطّى ، همراه با نسخه چاپ سنگى ، داراى ويژگى هايى قابل توجّه ، براى تصحيح ، تشخيص داده شدند ، با اين مشخّصات :

۱ . نسخه متعلّق به كتاب خانه مسجد اعظم قم ، به شماره ۱۱ .[۳]اين نسخه ، كهن ترين و به عبارتى صحيح ترين نسخه كتاب بوده كه محمّدسلمان بن عبد الباقى گلپايگانى به خطّ نستعليق زيبايى آن را تحرير كرده و در غره ذى قعده سال ۱۰۸۳ ، به پايان رسانده است . اين نسخه ، داراى ۱۶۲ برگ است و در هر صفحه ، ۲۳ سطر ، تحرير گرديده است . اين نسخه با علامت «الف» ، مشخّص نسخه است .

۲ . نسخه متعلّق به كتاب خانه آية اللّه گلپايگانى ، به شماره ۶۹/۷/۱۱۶۹ . اين نسخه ، فاقد نام كاتب و تاريخ كتابت است ؛ ولى با نسخه اصل ، مقابله و تصحيح گرديده و در آخر نسخه ، علامت بلاغ با عبارت «قوبل بأصله من أوّله إلى آخره» ديده مى شود . تحرير نسخه ، به خطّ نستعليق صورت گرفته و مشتمل بر ۳۲۰ برگ (۶۴۰ صفحه) ، و هر صفحه ، داراى پانزده سطر است . در اوّل نسخه نيز تملّكى به تاريخ ۱۲۴۵ ق ، به چشم مى خورد . اين نسخه ، با علامت «ب» مشخّص شده است .

۳ . نسخه چاپ سنگى بمبئى ، كه در سال ۱۳۰۲ ق ،[۴]به اهتمام «عالى جاه رفيعْ جايگاه ، آقا ميرزا محمّد شيرازى ملك الكُتّاب» ، به زيور طبع در آمده است . در بالاى صفحه اوّل اين چاپ ، عبارت «يا إمام جعفر الصادق ، أدركنى ! » جلب توجّه مى كند . اين نسخه ، به خطّ نستعليق زيبايى در ۲۶۸ صفحه تحرير شده و در «منتصف شهر الصفر سنة ألف و ثلاث مئة و ثلاث» ، خاتمه يافته است . در پايان آن ، كاتب ، انجامه اى در دو صفحه (صفحه هاى ۲۶۷ و ۲۶۸) ، در خصوصيات چاپ و ويژگى هاى موجود در كتاب ، تحرير نموده است . در اين تصحيح ، تصويرى از نسخه چاپ سنگى به شماره ۱۰/۱۸/۲۸۰۰ كتاب خانه آية اللّه گلپايگانى ، تهيّه و مورد استفاده قرار گرفته است . اين نسخه ، با علامت «ج» مشخّص شده است .

روش تحقيق و تصحيح

تصحيح و تحقيق اين اثر ، بدين ترتيبْ صورت گرفته است :

الف . روش تصحيح . با بررسى نسخه هاى انتخاب شده ، مشخّص شد كه نسخه هاى موجود كتاب ، هر كدام مزيّت نسبى نسبت به يكديگر دارند . بنا بر اين ، هيچ نسخه اى اصل قرار داده نشد و براى به دست آوردن متنى صحيح از كتاب ، به روش تلفيق نسخه ها تصحيح انجام گرفت و موارد اختلاف نسخه ها در پاورقى تذكّر داده شد .

ب . روش تحقيق . در تحقيق ، سعى شد تمامى ارجاعات مؤلّف ، بازشناسى شده ، نشانى آنها داده شود و با توجّه به اين كه مؤلّف در اغلب موارد ، ترجمه روايات را ذكر نموده بود ، گاه پيدا كردن اصل روايت ، با دشوارى بسيارى انجام گرفت . علاوه بر آن ، مؤلّف در نقل از يك مصدر ، نقل هاى آن مأخذ را به گونه اى آورده كه خواننده ، گمان مى كند كه مؤلّف ، خود از آن كتاب ها استفاده نموده است ، و اين ، دشوارى كار مصدريابى اين اثر را دو چندان نمود . البته به هر روى ، با مساعدت و همكارى دوستان ، تقريبا تمامى مصادر كتاب ، با استفاده از نرم افزار رايانه اى استخراج گرديد و به شكل حاضر ، در منظر ارباب نظر ، قرار گرفته است .

تقدير و سپاس

تحقيق و تصحيح و آماده سازى اين اثر را مرهون تلاش عدّه اى از پژوهندگان و همكاران گرامى هستيم . سروران گرامى : حجج اسلام : مهدى مهريزى (دبير علمى كنگره شيخ كلينى) و محمّد حسين درايتى (مسئول بخش احياء تراث) كه زمينه سازِ اجراى اين طرح و تأمين اعتبارات مالى و معنوى آن بوده اند . همچنين آقاى مهدى خوش رفتار كه حروف نگارى ، صفحه آرايى و همچنين استخراج فهارس اين اثر را بر عهده گرفتند . آقاى سيّد محمّد دلّال موسوى كه علاوه بر ويرايش كتاب ، مقابله نهايى نسخ و مصدريابى بخش عمده اى از آن را متقبّل شدند . حجة الاسلام شعبان نصرتى كه مقابله نسخ و استخراج بخشى از مصادر كتاب را انجام داده اند و همچنين محقق توانمند جناب آقاى ابو الفضل عرب زاده (مدير كتاب خانه آية اللّه گلپايگانى) ، كه به اعانت ايشان ، تصوير دو نسخه از كتاب در اختيار ما قرار گرفت .

همه اينها به تأييد و عنايت حضرت بارى تعالى ـ كه همگان ، مديون الطاف بى نهايت او هستيم ـ ، ميسّر و مقدور گرديده است . اميد كه همه اين تلاش ها بتواند خوانندگان را به بارگاه كبريايى اش نزديك نمايد و به صراط مستقيم ، رهنمون گردد . بمنّه و كرمه و إحسانه ، إنّه على كلّ شى ء قدير .

و آخر دعوانا أن الحمد للّه ربّ العالمين

على صدرايى خويى


[۱]. فهرست كتاب هاى چاپى فارسى ، ج ۴ ، ص ۵۴۰ .

[۲]. در ذريعه چنان است كه نقل شد ولى ظاهرا اشتباه است . چون نسخه شماره ۹۸۵۹ بدون نام كاتب و تاريخ كتابت است ولى نسخه مجلس به شماره ۴۳۵۰ كاتبش محمّد شفيع لواسانى است كه در سال ۱۲۳۷ تحرير نموده است .

[۳]. تصنيف غرر الحكم ، ص ۳۹۵ .

[۴]. كتاب هاى چاپى فارسى ، ج ۴ ، ص ۵۰۴۰ .