لَمْ يُتَصوّر شيءٌ لايمكنُ التصديقُ بِوُجُودِهِ. و لِهذا قيل: مطلبُ «ما» الشارحة مقدَّمٌ على مَطلبِ «هل» كتقدّم البسيط على المركّب. ۱
ملاحظه مىشود كه از نظر صاحب كتاب اسفار، مراد اميرالمؤمنين عليه السلام از معرفت خداوند - كه پايه و اساس ايمان شمرده شده - تصوّر بِوَجهٍ از ذات اقدس بارى تعالى است و دليلى كه او براى پايه بودن چنين تصوّرى از خداوند مىآورد، اين است كه اگر هيچگونه تصوّرى از يك شىء نتوان داشت، وجود او را هم نمىتوان تصديق كرد؛ فلذا تنها راه تصحيح ايمان و اعتقاد به خداوند (كه همان تصديق اوست) قائل شدن به امكان تصوّر اوست.
شارحان فلسفه ملّاصدرا نيز در اين بحث، دقيقاً راه او را طى كردهاند. به عنوان مثال، مرحوم علّامه سيّد محمّدحسين طباطبايى در كتاب اصول فلسفه و روش رئاليسم فصلى را تحت عنوان «ما خدا را چگونه تصوّر مىكنيم؟» منعقد كردهاند كه در آن چگونگى تصوّر بِوَجهٍ را از خداوند توضيح دادهاند. مرحوم شهيد مطهّرى نيز در پاورقيهاى همان قسمت كه سخنان استاد را به طور كامل و روشن، شرح و بسط دادهاند، بحث خود را در اين خصوص چنين آغاز كردهاند:
بشر مىخواهد به خدا معتقد گردد و به او معرفت پيداكند. اوّلين پرسشى كه به ميان مىآيد، اين است كه آيا بشر قادر است خدا را تصوّر كند تا بدو معتقد گردد يا نه؟ زيرا اعتقاد تصديق است و تصديق فرع بر تصوّر است و اگر تصوّر خدا غيرممكن باشد، تصديق و اعتقاد به او نيز غيرممكن خواهد بود. ۲
روشن است كه از نظر مرحوم مطهّرى عدم امكان تصوّر خدا منتهى به تعطيل و نفىاعتقاد به او مىشود. ايشان معتقدند كه:
در كلمات ائمّه اطهار و مخصوصاً امام الموحّدين اميرالمؤمنين على عليه السلام نيز جملههايى ديده مىشود كه در ابتدا به نظر مىرسد، طرفدار تعطيل و تعبّد در معارف الهى مىباشند و هرگونه مداخله عقل را در ساحت معارف الهى
1.شيرازى، ج ۶، ص ۱۳۶
2.طبابايى، ج ۵، پاورقيهاى ص ۹۹