1
پس اوّلاً معرفت خدا قطعاً صورت ميگيرد و نفى معرفت خدا - كه در اين نظريّه بارها ادّعا شده است - مطلب صحيحى نيست:
فَمَنْ زَعَمَ أَنَّهُ يُؤْمِنُ بِمَا لَا يَعْرِفُ فَهُوَ ضَالٌّ عَنِ الْمَعْرِفَةِ. 2
ثانياً اين معرفت به نور عقل حاصل نميشود. شأن عقل، تنها عبارت است از اعتقاد و پذيرش خدايى كه به معرّفى خودش، معروف واقع شده و نيز نگهداشتن اين اعتقاد ميان دو مرز تعطيل و تشبيه:
بِالْعُقُولِ يُعْتَقَدُ التَّصْدِيقُ بِاللَّهِ. 3لَا بُدَّ مِنَ الْخُرُوجِ مِنْ جِهَةِ التَّعْطِيلِ وَ التَّشْبِيهِ. 4
بهروشنى درمييابيم كه عقل، از يك سو زير بار نفى خدا نميرود و از سوى ديگر هرگونه تشبيه خالق به مخلوق را نادرست مىداند. پس تا آنجا كه عقل پيش مىرود، بايد به احكام آن، ارج نهاد و آن را در پيش پاى نقل نبايد ذبح كرد. عقل هم حجّت خداست و تذكّرات نقل براى كسانى كه از اين حجّت الهى بهرهمند باشند، مفيد است. با همين فهمهاى عقلانى و بهكار بستن آنها مىتوان برترين عبادت را در درگاه خداى متعال آورد:
يَا هِشَامُ إِنَّ لِلَّهِ عَلَى النَّاسِ حُجَّتَيْنِ حُجَّةً ظَاهِرَةً وَ حُجَّةً بَاطِنَةً فَأَمَّا الظَّاهِرَةُ فَالرُّسُلُ وَ الْأَنْبِيَاءُ وَ الْأَئِمَّةُ ع وَ أَمَّا الْبَاطِنَةُ فَالْعُقُولُ. 5يَا هِشَامُ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَى يَقُولُ فِي كِتَابِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرَى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ يَعْنِي عَقْلٌ. 6
1.كلينى، ج ۱، ص ۸۶، باب أدنى المعرفة
2.مجلسى، ج ۴، ص ۱۶۰، باب ۱، المغايرة بين الاسم و المعنى به نقل از توحيد صدوق
3.مجلسى، ج ۴، ص ۲۲۹، باب ۴، جوامع التوحيد به نقل از توحيد صدوق
4.كلينى، ج ۱، ص ۸۳، باب إطلاق القول بأنه شىء
5.كلينى، ج ۱، ص ۱۵، كتاب العقل و الجهل، ص ۱۰