و هرچند تفسير اين سوره، چنانكه بايد از حيطه قدرت امثال چنين قاصرى خارج است و لكن نمونه اى از آن كه مناسب اين مقام باشد ذكر مى شود.
بسم اللّه الرحمن الرحيم؛ يعنى ابتدا مى كنم به اسم خدا يا استعانت مى جويم در امورم به اسم خدا كه رحمان است، يعنى تفضّل كننده بر جميع خلايق از جنّ و انس و مسلم و كافر ايشان و كلّ ملايكه، بلكه جميع موجودات كه متكفّل رزق آنهاست و آنچه مايه بقاى آنهاست و قوام وجود آنهاست در دار دنيا.
و رحيم است، يعنى تفضّل كننده است به ايشان در دار آخرت به آمرزش و عفو در مؤمنان و تخفيف گناه در كافران هرگاه مستحق تخفيف شده باشند.
و اين معنا مستفاد از بسيارى از اخبار است و در بعضى ادعيه مذكور است كه خدا رحمان دنيا و آخرت است و رحيم دنيا و آخرت ^۱ . پس بنابراين، بايد كه مراد از رحمان، تفضّل كننده به نعمتهاى بزرگ و اصول آنها -كه لايق وصف آن جناب مقدّس و ذكر عظمت و كبرياى اوست باشد؛ مثل عطاى وجود و معرفت و عقل و شهوت و نفرت و مايه بقاى آنها
و ذكر الرّحيم بعد از آن، به منزله تتميم است به سبب تعميم؛ يعنى گمان نكنى كه نعمتهاى كوچك ازاو نيست، بلكه همه ازوست چنانكه در اخبار وارد شده كه حق تعالى فرمود به موسى -على نبيّنا و آله و عليه السلام كه يا موسى، سؤال كن از من هر چيز حتّى نمك آشت را و بند نعلينت را. ^۲
پس وارد نمى آيد كه مناسب ترقّى اين بود كه رحمان بعد رحيم ذكر شود؛ چون مبالغه رحمان بيش از رحيم است و قاعده آن است كه آنچه مبالغه آن بيشتر است، بعد ذكر مى كنند؛ مثل اينكه مى گويند فلانى عالم نحريرى است، يعنى داناى بسيار دانا و خدا جواد فيّاض است كه مبالغه فيّاض بيش از جواد است.
والحمدللّه ربّ العالمين؛ يعنى همه افراد حمد كه از هر حامدى به هر نحوى كه سر زند