آنها مى گردد.

مثال سوم: حديث مستجاب الدعوه بودن سعد

قيس بن ابى حازم عن رسول اللّه صلى الله عليه و آله: اللهم استجب لسعد اذا دعاك^۱؛ قيس بن ابى حازم از رسول خدا نقل مى كند كه (رسول خدا فرمود): خدايا هنگامى كه سعد تو را مى خواند او را اجابت كن.
اين حديث نيز با نظر به ظاهر الفاظ آن و بدون شناخت زمينه و سبب صدور آن عام به نظر مى رسد؛ گويى پيامبر فرموده است خدايا هرگاه سعد دعا كرد دعايش را مستجاب فرما، و به عبارتى حضرت خواستار مستجاب الدعوه بودن هميشگى سعد بوده است. در حالى كه با شناخت زمينه صدور روشن خواهد شد كه اين دعاى پيامبر اختصاص به زمان و مكان خاصى داشته و فراتر از آن را شامل نمى شود؛ يعنى با شناخت زمينه صدور، حديث به ظاهر عام تخصيص مى يابد.
قيل لسعد بن ابى وقاص متى اجبت الدعوه؟ قال: يوم بدر كنت ارمى بين يدى النبى صلى الله عليه و آله فاضع اسهم فى كبد القوس اقول: اللهم زلزل اقدامهم و ارعب قلوبهم و افعل بهم و افعل، فيقول النبى صلى الله عليه و آله: اللهم استجب لسعد اذا دعاك؛^۲به سعد بن ابى وقاص گفته شد چه زمانى دعايت مستجاب شد؟ گفت: در روز بدر پيشاپيش پيامبر صلى الله عليه و آله تيراندازى مى كردم پس تير را در درون كمان قرار دادم و گفتم: خدايا قدمهاى دشمنان را سست كن و بر دلهايشان ترس را حاكم نما و بر گرفتارى آنها بيفزا.
پس پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: خدايا دعاى سعد را مستجاب كن.

مثال چهارم: مذمت برخى شهرها و طايفه ها

در برخى احاديث از برخى شهرها يا مكانها مذمت شده است. اين مذمتها نيز با توجه به شرايط و جوّ زمان صدور احاديث بيان شده و نمى تواند جنبه عموميت براى همه زمانها و همه شرايط داشته باشد؛ چنانكه: حضرت على عليه السلام در خطبه 13 نهج البلاغة، بصره و اهل آن را مورد مذمت قرار مى دهد و اين بدان جهت است كه مردم بصره در جنگ جمل، تحت تأثير عايشه با آن حضرت وارد جنگ شده بودند و حضرت پس از جنگ و فتح بصره خطاب به آنان گفت:
كنتم جند المرأة و اتباع البهيمه دعا فاجبتم و عقرفهربتم. اخلاقكم دقاق و عهدكم شقاق و دينكم نفاق و ماؤكم زُعاق ³ ... سپاه زن بوديد، و از چهارپا پيروى نموديد! بانگ كرد پاسخ داديد، و پى شديد گريختيد، خوى شما پست است و پيمانتان دستخوش شكست. دو رويى شعارتان است و آبتان تلخ