خدا هدايتشان كند. آيا نشنيدى كه ابراهيم عليه السلام مىگويد: «اگر خداوندگارم مرا هدايت نمىكرد، از گروه گمشدگان بودم»؟ يعنى در فراموشىِ ميثاق باقى مىماندم.
و در روايت ديگر مى فرمايد:
كانوا ضلّالاً ، كانوا لا مؤمنين و لا كافرين و لا مشركين. 1 گم بودند. نه مؤمن بودند و نه كافر و نه مشرك.
و همچنين مى فرمايد:
إنّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَ النَّاسَ عَلَى الْفِطْرَةِ الَّتِي فَطَرَهُمُ اللَّهُ عَلَيْهَا، لَا يَعْرِفُونَ إِيمَاناً بِشَرِيعَةٍ وَ لَا كُفْراً بِجُحُودٍ. ثُمَّ ابْتَعَثَ اللَّهُ الرُّسُلَ إِلَيْهِمْ، يَدْعُونَهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ بِاللَّهِ، حُجَّةً لِلَّهِ عَلَيْهِمْ. فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَاهُ اللَّهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ لَمْ يَهْدِهِ. 2 خداوند عزّوجلّ مردم را بر فطرتى آفريد كه آنها را بر آن سرشته است، نه از ايمان به شريعتى خبر داشتند و نه از كفرى كه نتيجهى انكارشان باشد. سپس رسولان را به سوى آنان فرستاد كه آنان را به ايمان به خدا بخوانند تا حجّت خدا بر آنها باشند. پس خدا برخى از آنها را هدايت كرد و برخى را نه.
2ـ 6ـ 4) معرفت فطرى بدين معنا نيست كه همهى انسانها با داشتن آن، خود به خود، به خدا ايمان آورند؛ بلكه انسان به هنگام تولّد، اصل معرفت را با خلقت خويش به همراه دارد؛ ولى از آن معرفت غافل گرديده، از آنرو، خداوند سبحان بر او فراموشى عارض كرده است. 3 با غفلت و فراموشى از خداوند سبحان، نه ايمان به او تحقّق مىيابد، نه كفر و شرك. از اين گونه اشخاص در روايات مذكور، به «ضلّال» تعبير شده است. يعنى آنان گماند و در آن مرحله در مورد خداوند، هيچ نمىدانند. امّا آنگاه كه تعاليم انبياى الاهى و دعوت آنان بر ايشان مىرسد، متوجّه او مىشوند. در اثر اين توجّه و تنبّه، وجوب ايمان و تعهّد به وظايف عبوديّت و نيز حرمت استكبار و انكار و شرك بر ايشان روشن مىگردد. و در پى اين تنبّه با توجّه به اختيار و حريّتى كه خداوند سبحان در قبول و عدم قبول به
1.همان.
2.علل الشرايع / ۱۲۱.
3.اين نكته، در گفتارى ديگر و بر اساس روايات، روشن مىشود.